Friday, December 24, 2010

Ðð²î²ð²ÎàôÂÚàôÜ ÐÚ ¸²ÞܲÎòàôÂÚ²Ü

Àܸ¸ºØ ²¸ð´ºæ²ÜÆ

вڲîÚ²ò ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚ²Ü

ºðºì²Ü -2006


¶ñùáõÛÏáõ٠ѳٳéáï Ï»ñåáí Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ ³¹ñµ»ç³ÝÇ í³ñ³Í ѳ۳ïÛ³ó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý ³é³ÝóùÝ ¿ ѳݹÇë³ó»É å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ /²ñó³Ë, ¶³ÝÓ³Ï, ܳËÇç»õ³Ý »õ ³ÛÉÝ/ ѳ۳ó÷áõÙÁ:

ä²îØ²Î²Ü ²Ü¸ð²¸²ðÒ


²Ûëûñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ïÛ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý áñáß ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ÛÝ ÃÛáõñ ïå³íáñáõÃÛáõÝÝ ¿ ëïÕÍí»É, û ѳÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ ѻ勉Ýù ¿ ³ñó³ËÛ³Ý ËݹñÇ ¨ ëÏǽµ ¿³é»É 1988 Ãí³Ï³ÝÇó: ²¹ñµ»ç³ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ù³ñá½ã³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ѳñóÁ ÝÙ³Ý Ï»ñåáí Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÁ Ñ»ï³åݹáõÙ ¿ ³éÝí³½Ý »ñÏáõ Ýå³ï³Ï.
³. ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ïÛ³ÝÝ»ñáõÙ Ý»ñÏ³Û³Ý³É áñå»ë ѳÛÏ³Ï³Ý ³·ñ»ëdzÛÇ ½áÑ ¨ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»É ²ñó³ËÇ Ñ³ñóÁ Çñ û·ïÇÝ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ,
µ. ˻ճÃÛáõñ»Éáí å³ïÙ³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` ùáÕ³ñÏ»É ËݹñÇ µáõÝ å³ï׳éÝ»ñÁ:
            ²ÛÝÇÝã ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ²ñó³ËÛ³Ý Ñ³ñóÁ áã û å³ï×³é ¿, ³ÛÉ Ñ»ï¨³Ýù ѳÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý, áñÇ µáõÝ å³ï׳éÁ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ï³Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÁ ¹ñë¨áñÙ³Ý Ó¨»ñÇ áõ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ù»ç ѳë»É ¿ ͳÛñ³Ñ»Õ ѳ۳ïÛ³óáõÃÛ³Ý: ²ÛÝ áñå»ë å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ó¨³íáñí»ó ¹»é¨ë 1918-1920 ÃÃ. ²¹ñµ»ç³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¨ Ñ³Û-³¹ñµç³Ý³Ï³Ý ѻﳷ³ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ·áñͳ¹ñí»ó »ñ»ù ÷áõÉáí:
            ³. 1918-1920 Ãí³Ï³ÝÝ»ñ. ¿ÃÝÇÏ ½ïáõÙÝ»ñ` å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ, µéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ï»Õ³Ñ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí,
            µ. 1921-1988 Ãí³Ï³ÝÝ»ñ. ¿ÃÝÇÏ ½ïáõÙÝ»ñ` ³½·³ÛÇÝ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ÙÁݹѳÝáõñ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñáí ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ µáÉáñ áÉáñïÝ»ñáõÙ, ݳ¨` ÓáõÉÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí,
            ·. 1988 ÃíÇó Ç í»ñ. ¿ÃÝÇÏ ½ïáõÙÝ»ñ` å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ, µéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ï»Õ³Ñ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, áñáÝóáõÙ Ý»ñ·ñ³íí»É »Ý ùñ»³Ï³Ý ï³ññ»ñÁ, ѳ۳ïÛ³óáõÃÛ³Ùµ í³ñ³Ïí³Í ½³Ý·í³ÍÝ»ñÁ, µ³Ý³ÏÝ áõ å»ï³Ï³Ý ³ÛÉ Ù³ñÙÇÝÝ»ñ (áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõÅ»ñ ¨ ³ÛÉÝ): Æ í»ñçá ëñ³Ýù ѳݷ»óñÇÝ ²ñó³ËÇ ¨ г۳ëï³ÝÇ Ñ»ï ½ÇÝí³Í ³é׳ϳïÙ³Ý` å³ï»ñ³½ÙÇ:
²Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í »Ý ³½·³ÛÇÝ, ï³ñ³Íù³ÛÇÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñ:
²Ûëûñ ³¹ñµ»ç³ÝóÇ ÏáãíáÕ ÅáÕáíñ¹ÇÝ ÙÇÝ㨠1918 ÃÇíÁ ÏáãáõÙ ¿ÇÝ ÎáíϳëÇ Ã³Ã³ñÝ»ñ, ÇëÏ Çñ»Ýù Çñ»Ýó ³Ýí³ÝáõÙ ¿ÇÝ å³ñ½³å»ë ÙáõëáõÉÙ³ÝÝ»ñ (²¹ñµ»ç³Ý ¨ ³¹ñµ»ç³ÝóÇ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñÁ Ýñ³Ýó ïí»ó 1918 Ã. Ù³ñïÇÝ ´³ùáõÝ ·ñ³í³Í Ãáõù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ÜáõñÇ ÷³ß³Ý):
Àݹ³Ù»ÝÁ 17-18-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ ²ñó³ËáõÙ ¨ ³Ûëûñí³ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÙÛáõë ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ µÝ³ÏáõÃÛáõÝ Ñ³ëï³ï³Í ³Ûë óóñÝ»ñÝ ³Ûëûñ ·Çï³Ï³Ý Ï»Õͳñ³ñáõÃÛ³Ùµ ÷áñÓáõÙ »Ý ³å³óáõó»É, û ǵñ Çñ»Ýù »Ý µÝÇÏ ÅáÕáíáõñ¹Á, »Ïíáñ ѳۻñÁ ·ñ³í»É »Ý Çñ»Ýó å³ïÙ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ ¨ ³Ûëûñ ¿É ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÝáõÛÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: Æñ»Ýó ³Éµ³ÝÝ»ñÇ Ñ»ïÝáñ¹Ý»ñ ѳٳñáÕ ³¹ñµ»ç³ÝóÇ å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÁ ѳ۳ٻñÅáõÃÛ³Ý ÙáÉáõóùÇ Ù»ç ѳë»É »Ý ³ÝѻûÃáõÃÛ³Ý, û ǵñ ѳۻñÁ ²ñó³ËáõÙ ¨ ÁݹѳÝñ³å»ë ²ñ¨»ÉÛ³Ý Ð³Û³ëï³Ýáõ٠ѳÛïÝí»É »Ý 1828-30-³Ï³Ý ÃÃ. ëÏë³Í, »ñµ èáõë³ëï³ÝÁ ݳË` ä³ñëϳëï³ÝÇ, ³å³` ÂáõñùdzÛÇ ¹»Ù ï³ñ³Í ѳÕóݳÏÝ»ñÇó Ñ»ïá ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Û»ñÇÝ  µÝ³Ï»óñ»ó ³Ûë ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ:
àñ ·Çï³Ï³Ý ³Ûë Ï»Õͳñ³ñáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý å³ïí»ñ ¿, ÙÇ ³Ý·³Ù ¨ë ³å³óáõó»ó ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ý³Ë³·³Ñ ÆÉѳ٠²ÉǨÁ 2005 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñ 14-ÇÝ »ñÏñÇ ¶²² 60-³ÙÛ³ÏÇ Ñ³Ý¹ÇëáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÑÝã³Í Çñ ËáëùáõÙ. §àã Ù»ÏÇ Ñ³Ù³ñ ·³ÕïÝÇù ã¿, áñ ѳۻñÁ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³Õª ²¹ñµ»ç³ÝÇ ³Ýϳåï»ÉÇ ï³ñ³Íù »Ý »Ï»É áñå»ë ÑÛáõñ: Ø»Ýù ¹³ ·Çï»Ýù, ÇÝãÁ, ë³Ï³ÛÝ µ³í³ñ³ñ ã¿, å»ïù ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³ÝÁ ѳëóÝ»Ýù å³ïÙ³Ï³Ý ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ¦:
ܳ ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇÝ ¨ ·Çï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ëáëï³ó³í å»ï³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇó Ëáßáñ ‎ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳïϳóáõÙÝ»ñ` ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³ÝÁ ³å³óáõó»Éáõ ѳٳñ‎ ³Û¹ §×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ¦, áñÇ ÙÇïù µ³ÝÇÝ ³ÛÝ ¿, áñ §19-ñ¹ ¹³ñÇ 70-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ Ô³ñ³µ³Õáõ٠ѳÛïÝí³Í ѳۻñÁ å³ïÙ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ¦ (http://regnum.ru/):
 ¸»é¨ë ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ëϽµÝ³íáñí³Í ³Ûë Ï»Õͳñ³ñ³áõÃÛ³Ý ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ å³ñ½ ¿.
³. ѳۻñÁ г۳ëï³ÝáõÙ ¨ ѳïϳå»ë ²ñó³ËáõÙ »ÏíáñÝ»ñ »Ý,
µ. ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõ٠ѳ½³ñ³ÙÛ³ ѳñáõëï Ùß³ÏáõóÛÇÝ Å³é³Ý·áõÃÛáõÝÁ ѳۻñÇÝ ãÇ å³ïϳÝáõÙ,
·. ѳۻñÁ áñ¨¿ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ï³Ù ³ÛÉ å³Ñ³Ýç ã»Ý ϳñáÕ áõÝ»Ý³É ²¹ñµ»ç³ÝÇó:
²Ûë ï»ëáõÃÛ³ÝÁ ѻ層óÇÝ ¹ñ³ÝÇó µËáÕ ·áñÍÝ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñÁ. áãÝã³óÝ»É, ³ñÙ³ï³ËÇÉ ³Ý»É ѳۻñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó ѳ½³ñ³ÙÛ³ Ùß³ÏáõóÛÇÝ Å³é³Ý·áõÃÛáõÝÁ` ÷áñÓ»Éáí µ³ñµ³ñáëáõÃÛ³Ùµ í»ñ³óÝ»É ³ÛÝ, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñ ã¿ñ í»ñ³óÝ»É ·Çï³Ï³Ý Ï»Õͳñ³ñáõÃÛ³Ùµ:
 ²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý å³ïÙ³·ÇïáõÃÛ³Ý Ñ³Ûñ ѳٳñíáÕ ². ´³ÏÇ˳ÝáíÁ ³Ýï»ëíáõ٠ϳ٠ÉéáõÃÛ³Ý ¿ Ù³ïÝíáõÙ å³ïÙáõÃÛ³Ý ³¹ñµ»ç³ÝóÇ Ï»Õͳñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, ù³ÝÇ áñ ݳ 19-ñ¹ ¹³ñÇ Ï»ë»ñÇÝ, ³Ù»Ý³ÛÝ µ³ñ»ËÕ×áõÃÛ³Ùµ áõëáõÙݳëÇñ»Éáí ÑáõÛÝ, ÑéáÙ»³óÇ, ³ñ³µ ¨ Ñ³Û å³ïÙÇãÝ»ñÇ ·Çï³Ï³Ý ųé³Ý·áõÃÛáõÝÁ, ѳݷ»ó ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÁ, áñ г۳ëï³ÝÇ ¨ ²Õí³ÝùÇ ³Ý˳Ëï ë³ÑÙ³ÝÁ ÙÇßï »Õ»É ¿ Îáõñ ·»ïÁ:
²Ýßáõßï ݳ¨ ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý ¿ Ùï³Í»É, û Ýñ³Ýù ͳÝáà ã»Ý ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ïÙ³·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»Í»ñÇ` лñá¹áïáëÇ, êïñ³µáÝÇ, äÉáõï³ñùáëÇ, ¸ÇáÝÇëáë γëÇáëÇ, äÉÇÝÇáëÇ ¨ ï³ëÝÛ³Ï ³ÛÉ Ù»Í»ñÇ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, áñáÝù ÙdzÝß³Ý³Ï Ñ³ëï³ïáõÙ »Ý, áñ ¹»é¨ë 2000-2500 ï³ñÇ ³é³ç ²Õí³ÝùÇ ¨ г۳ëï³ÝÇ ë³ÑÙ³ÝÁ »Õ»É ¿ Îáõñ ·»ïÁ. §´áõÝ Ð³Û³ëï³ÝáõÙ Ï³Ý ß³ï É»éÝ»ñ ¨ É»éݳ¹³ßï»ñ, áñï»Õ áñóïáõÝÏÁ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ãÇ ³×áõÙ. (Ï³Ý Ý³¨) ß³ï ÑáíÇïÝ»ñ, ÙÇ Ù³ëÁ` ÙÇç³Ï, ÙÛáõëÝ»ñÁ` ËÇëï µ»ññÇ, ÇÝãå»ë ²ñ³ùëÇ ¹³ßïÁ, áñáí ²ñ³ùë ·»ïÝ ¿ ÑáëáõÙ ÙÇÝ㨠²Éµ³ÝdzÛÇ »½ñ»ñÁ ¨ ó÷íáõ٠γëåÇó ÍáíÁ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ Þ³Ï³ß»ÝÁ (Ý»ñϳÛÇë ¶³ÝÓ³ÏÇ ßñç³ÝÁ), áñÁ ë³ÑٳݳÏÇó ¿ ²Éµ³ÝdzÛÇÝ ¨ Îáõñ ·»ïÇÝ, Ñ»ïá` ¶á·³ñ»ÝÇݦ (êïñ³µáÝ, ²ß˳ñѳ·ñáõÃÛáõÝ, XI, 14):
 ²Û¹ ë³ÑÙ³ÝÁ ³Ý÷á÷áË ¿ »Õ»É ݳ¨ ѻﳷ³ ¹³ñ»ñáõÙ. ³Ñ³ »ñÏáõ íϳÛáõÃÛáõÝ 14-ñ¹ ¨ 18-ñ¹ ¹³ñ»ñÇ ·»ñٳݳóÇ ¨ íñ³óÇ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇó.
§ºë »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ³ÝóϳóñÇ Ý³¨ г۳ëï³ÝáõÙ: ³ٻñɳÝÇ Ù³Ñí³ÝÇó Ñ»ïá »ë »Õ³ Ýñ³ áñ¹áõ Ùáï, áñÁ ïÇñáõÙ ¿ñ г۳ëï³ÝÇ »ñÏáõ ó·³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: Þ³Ñ-èáË ³ÝáõÝáí ³Û¹ áñ¹ÇÝ ëáíáñáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ÓÙ»é»Éáõ Ô³ñ³µ³Õ ÏáãíáÕ Ù»Í Ñ³ñóí³ÛñáõÙ, áñÁ ³ãùÇ ¿ñ ÁÝÏÝáõÙ É³í ³ñáï³í³Ûñ»ñáí: ²ÛÝ áéá·áõÙ ¿ Îáõñ ·»ïÁ , ¨ ³Ûë ·»ïÇ ³÷»ñÇó ѳí³ùíáõÙ ¿ ³Ù»Ý³É³í Ù»ï³ùëÁ:
§Â»¨ ³Û¹ ѳñóí³ÛñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ г۳ëï³ÝáõÙ, ³Û¹áõѳݹ»ñÓ å³ïϳÝáõÙ ¿ ѻóÝáëÝ»ñÇÝ, áñáÝó ѳÛÏ³Ï³Ý ·ÛáõÕ»ñÁ ѳñϳ¹ñí³Í »Ý í׳ñ»É ѳñÏ: гۻñÝ ÇÝÓ Ñ»ï ÙÇßï É³í ¿ÇÝ í³ñíáõÙ, áñáíÑ»ï¨ »ë ·»ñٳݳóÇ ¿Ç, ÇëÏ Ýñ³Ýù ÁݹѳÝñ³å»ë ß³ï »Ý ïñ³Ù³¹ñí³Í Ñû·áõï ·»ñٳݳóÇÝ»ñÇ` ÝÇÙ»óÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë Ýñ³Ýù ³Ýí³ÝáõÙ »Ý Ù»½¦ (гÝë ÞÇÉïµ»ñ·»ñ, §àõÕ¨áñáõÃÛáõÝÝ»ñ¦, 1380-³Ï³Ý ÃÃ., ·É. 62, Ññ³ï. 1475 Ã., سÛÝó: èáõë. óñ·Ù.` ü. ´ñáõÝÇ, ú¹»ë³, 1835 Ã.):
§Ê³Ùë³Ý (²ñó³ËÇ ³Ýí³ÝáõÙÁ 18-ñ¹ ¹³ñáõÙ) ϳ½Ùí³Í ¿ Ûáà íáÛ»íá¹Ý»ñÇ (ÝϳïÇ áõÝÇ Ù»ÉÇùÝ»ñÇÝ) Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áÕç ÅáÕáíáõñ¹Á ѳÛÏ³Ï³Ý ¹³í³Ý³ÝùÇÝ ¿ å³ïϳÝáõÙ, ³Û¹ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ·ïÝíáõ٠ѳÛáó å³ïñdzñùÁ. »ñµ å³ñëÇó ß³ÑÁ ٳѳó³í, Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ÙÇ Ù³ñ¹ (ÝϳïÇ áõÝÇ ö³Ý³ÑÇÝ) Ù³ÑÙ»¹³Ï³Ý ¹³í³Ý³ÝùÇó ¨ ç³í³ÝßÇñÇ ÅáÕáíñ¹Çó, ѽáñ³ó³í. ³Û¹ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç` ʳÙë³ÛáõÙ, ϳ Ñݳ·áõÛÝ ÙÇ ³Ùñáó (ÝϳïÇ áõÝÇ ÞáõßÇÝ), áñÁ ݳ ˳µ»áõÃÛ³Ùµ ·ñ³í»ó, ¨ ç³í³ÝßÇñÝ»ñÇ áõ Ù»ñ ÙÇç¨ µ³½áõÙ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ »Õ³Ý, µ³Ûó ²ëïÍá û·ÝáõÃÛ³Ùµ ÙÇßï å³ñïí»É »Ý Ù»½³ÝÇó ¨ Ãáõɳó»É. ÙdzÏÁ ç³í³ÝßÇñÝ»ñÝ »Ý, áñ ѳÛÏ³Ï³Ý ¹³í³Ý³ÝùÇ ã»Ý, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÅÙ áñáß Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇ ÙÇç¨ ÏÝùí»É ¿ ѳßïáõÃÛáõÝ: гۻñÝ áõÝ»Ý Ù»Í ³Ùñáó, ï»Õ³ÝùÁ É»éݳÛÇÝ, ³Ýï³é³ÛÇÝ ¿, ¹ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ` ¹³ßï»ñÁ µ³ñ»µ»ñ »Ý. ç³í³ÝßÇñÇ ÅáÕáíáõñ¹Á å³ï»ñ³½ÙÇ ¿ ¹áõñë µ»ñáõÙ »ñÏáõ ѳ½³ñ ÑÇÝ· ѳñÛáõñ Ù³ñ¹, ÇëÏ Ñ³Û»ñÁ` ãáñë ѳ½³ñ ÑÇÝ· ѳñÛáõñ, áñáÝù ï»Õ³Ï³Ûí³Í »Ý ÞÇñí³ÝáõÙ, ܳËÇ稳ÝáõÙ, ¶»ÝçÇáõÙ, Ô³ñ³¹³ÕáõÙ, ¨ ʳÙë³ÛÇ Ñ³Û»ñÁ ã³÷³½³Ýó Ëǽ³Ë ½ÇÝíáñÝ»ñ »Ý. ¨ ù³ÝÇ áñ Ýßí³Í Ûáà ٳë»ñáõÙ íáÛ»íá¹Ý»ñÁ Çñ³ñ Ñ»ï ³Ýѳßï »Ý, ³Û¹ ³ÝѳßïáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ÁÝÏ»É »Ý ç³í³ÝßÇñÝ»ñÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ï³Ï¦ (Æñ³ÏÉÇ ºñÏñáñ¹ (1720-1798), ìñ³ëï³ÝÇ Ã³·³íáñ, §18-ñ¹ ¹³ñÇ Ññáí³ñï³ÏÝ»ñ ¨ ³ÛÉ å³ïÙ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñ, áñ í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ìñ³ëï³ÝÇݦ, Ñ.1, 1768-1774 ÃÃ., ¿ç 434-435, ê. ä»ï»ñµáõñ·, 1891 Ã. éáõë»ñ»Ý):
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ Ñ³Û³ïÛ³óáõÃÛáõÝÝ áõ Ñ³Ï³Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ û¨ ѳٳϳñ·í³Í Ï»ñåáí ¹ñë¨áñí»É ëÏë»ó 1918 ÃíÇó ëÏë³Í, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ µ³½áõÙ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñ ¿ áõÝ»ó»É ݳ¨ ÙÇÝ㨠1918 Ãí³Ï³ÝÁ: ²Ûë ³éáõÙáí ѳïϳå»ë ³é³ÝÓݳÝáõÙ »Ý 1905-06 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ´³ùíáõÙ ¨ ºÉǽ³í»ïåáÉÇ Ý³Ñ³Ý·áõ٠ѳۻñÇ Ïáïáñ³ÍÝ»ñÁ, áñáÝó ½áÑ ·Ý³óÇÝ Ñ³½³ñ³íáñ ѳۻñ:
лﳷ³ÛáõÙ ¹ñ³Ýó ïå³íáñáõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï ³¹ñµ»ç³ÝóÇ Ñ³ÛïÝÇ ÏÇÝ ·ñáÕ àõÙ-¿É-´³ÝÇÝÁ, áñÇ Ù³ÝÏáõÃÛáõÝÝ ³Ýó»É ¿ ´³ùíáõÙ, §ÎáíϳëÛ³Ý ûñ»ñ¦ ·ñùáõÙ ÑÇßáõÙ ¿. §îáÝ³Ï³Ý ûñ»ñÇÝ Ù»Ýù ˳ÕáõÙ ¿ÇÝù ѳۻñÇ ëå³Ý¹, ˳Õ, áñÁ ·»ñ³¹³ëáõÙ ¿ÇÝù µáÉáñ ÙÛáõëÝ»ñÇó: Ø»ñ é³ëÇëï³Ï³Ý Ïñù»ñáí ³ñµ»ó³Í` Ù»Ýù ½áѳµ»ñáõÙ ¿ÇÝù ³ٳñÇÝ (Ùáñ ÏáÕÙÇó ѳÛáõÑÇ) Ù»ñ ³ï³íÇëï³Ï³Ý ³ï»ÉáõÃÛ³Ý ½áѳë»Õ³ÝÇ íñ³: êϽµáõÙ Ù»Ýù ùÙ³Ñ³× Ï»ñåáí Ýñ³Ý Ù»Õ³¹ñáõÙ ¿ÇÝù ÙáõëáõÉÙ³ÝÇ ëå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ ³ÝÙÇç³å»ë ·Ý¹³Ï³Ñ³ñáõÙ, ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù Çñ³ñ Ñ»ï¨Çó, áñå»ë½Ç í»ñ³Ã³ñÙ³óÝ»ÇÝù ѳ×áõÛùÁ: лïá åáÏáõÙ ¿ÇÝù Ýñ³ ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ` É»½áõÝ, ·ÉáõËÁ, Ý»ñùÇÝ ûñ·³ÝÝ»ñÁ, áñáÝù ßåñïáõÙ ¿ÇÝù ßÝ»ñÇÝ, áñå»ë½Ç ³ñï³Ñ³Ûï»ÇÝù ³ñѳٳñѳÝù ѳÛÏ³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇ Ýϳïٳٵ¦:
²ÛëåÇëÇ Ë³Õ»ñáí ¹³ëïdzñ³Ïí³Í µ³ùí»óÇ »ñ»Ë³Ý»ñÁ ѻﳷ³ÛáõÙ å»ïù ¿ ¹³éݳÛÇÝ ³ÝÏ³Ë ²¹ñµ»ç³ÝÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÝ áõ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ ¨ ¹³ñ³ëϽµÇÝ áõ ¹³ñ³í»ñçÇÝ Çñ³·áñÍ»ÇÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ³Ù»Ý³Ññ»ß³íáñ µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ´³ùíáõÙ, ¶³ÝÓ³ÏáõÙ, êáõÙ·³ÛÇÃáõÙ ÞáõßÇáõÙ, ²ñó³ËÇ µ³½Ù³ÃÇí µÝ³Ï³í³Ûñ»ñáõÙ:

вںðÆ Îàîàð²ÌܺðÀ ²¸ð´ºæ²ÜàôØ 1918-1920 Âì²Î²ÜܺðÆÜ

1918 ÃíÇ Ù³ÛÇëÇ 27-ÇÝ ³ÝϳËáõÃÛáõÝ Ñéã³Ï³Í ²¹ñµ»ç³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ËݹÇñÁ »Õ³í ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ áõ µéÝÇ ï»Õ³Ñ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí ÷áË»É ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý å³ïÏ»ñÁ áã ÙdzÛÝ Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ´³ùíáõÙ, ³Ûɨ áÕç È»éݳÛÇÝ ¨ ¸³ßï³ÛÇÝ ²ñó³ËáõÙ:
1918 Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇ 15-ÇÝ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ·ñ³í»ó ´³ùáõÝ: ²¹ñµ»ç³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ý»ñϳ۳ó»É ¿ñ å³ï»Ñ ³éÇÃ` Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ Íñ³·ÇñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ, áñáÝó ½áÑ ·Ý³ó³ÍÝ»ñÇ ¨ ïáõųÍÝ»ñÇ Ãí³ÛÇÝ å³ïÏ»ñÝ ³ÛëåÇëÇÝ ¿.


гۻñÇ ÃÇíÁ ´³ùíáõÙ Ïáïáñ³ÍÇó ³é³ç
89541
êå³Ýí³ÍÝ»ñ
28884
ö³Ëëï³Ï³ÝÝ»ñ             
32000
²ÝÑ»ï Ïáñ³ÍÝ»ñ             
3586


Îáïáñ³ÍÝ»ñÇ ³ÉÇùÁ ï³ñ³Íí»ó ²ñó³ËÇ áõ ºÉǽ³í»ïåáÉÇ Ñ³Û³µÝ³Ï ݳѳݷݻñáõÙ ¨ í»ñ»ÉùÝ»ñáí áõ í³Ûñ¿çùÝ»ñáí ß³ñáõݳÏí»ó ÙÇÝ㨠1920 Ã. ³í³ñïÁ: гïϳå»ë Ññ»ß³íáñ ¿ñ 1920 Ã. Ù³ñïÇÝ ÞáõßÇ ù³Õ³ùÇ Ñ³Û»ñÇ Ïáïáñ³ÍÁ ²¹ñµ»ç³ÝÇ 20-ѳ½³ñ³Ýáó ϳÝáݳíáñ µ³Ý³ÏÇ ÏáÕÙÇó:
            1918-20 ÃÃ. ¶³ÝÓ³ÏÇ /ºÉǽ³í»ïåáÉÇ/ ݳѳݷáõÙ ¨ ²ñó³Ëáõ٠ѳۻñÇ Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÁݹѳÝáõñ å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳñáÕ »Ý ï³É Ñ»ï¨Û³É íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ.

вںðÆ ÂÆìÀ ¶²ÜÒ²ÎÆ Ü²Ð²Ü¶Æ ºô ²ðò²ÊÆ ÊàÞàð ´Ü²Î²ì²ÚðºðàôØ
1916 ºô 1921 ÂÂ.


1916 Ã.
1921 Ã.
´Ý³Ï³í³ÛñÁ
ѳۻñÇ ÃÇíÁ
ѳۻñÇ ÃÇíÁ
¶³ÝÓ³Ï
10728
1000
Þ³Ù³ËÇ ù³Õ³ùÁ
4534
36
Þ³Ù³ËÇ ·³í³éÁ
17207
6265
¶ÛáÏã³
17207
4310
ÜáõËÇ ù³Õ³ùÁ
8009
1628
ÜáõËÇÇ ·³í³éÁ
17751
1782
²ñ»ßÇ ·³í³éÁ
19169
5099
¼³ù³Ã³É³ÛÇ ûÏñáõ·
2530
1064
ÞáõßÇ
22370
300
Àݹ³Ù»ÝÁ
120116
21484



²¸ð´ºæ²Ü²Î²Ü ÆÞʲÜàôÂÚàôÜܺðÆ ÎàÔØÆò
вںðÆ ¾ÂÜÆÎ ¼îàôØܺðÀ 1921-1988 Âì²Î²ÜܺðÆÜ

ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷áË»óÇÝ Çñ»Ýó Ñ³Ï³Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÝ áõ Ó¨»ñÁ. Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇÝ, ѳɳͳÝùÝ»ñÇÝ áõ µéÝÇ ï»Õ³Ñ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÷á˳ñÇÝ»Éáõ »Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÏñóÙß³ÏáõóÛÇÝ áõ ëáódzÉïÝï»ë³Ï³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ: ´³í³Ï³Ý ¿ Ýß»É, áñ 70-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ 200000 Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ´³ùíáõÙ ³ñ¹»Ý ÷³Ïí»É ¿ÇÝ ÙÇÝãå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ ·áñÍáÕ 76 ѳÛÏ³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñÁ, ѳÛÏ³Ï³Ý Ù³Ýϳí³ñÅ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÁ, ѳÛÏ³Ï³Ý Ã³ïñáÝÁ: ºõ ¹³ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ 2300 ³¹ñµ»ç³ÝóÇ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ºñ¨³ÝáõÙ ·áñÍáõÙ ¿ñ 2 ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ¹åñáó, Ê.²µáíÛ³ÝÇ ³Ýí³Ý Ù³Ýϳí³ñÅ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïáõÙ` ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ‎ý³ÏáõÉï»ï, ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý óïñáÝ ¨ ³ÛÉÝ:
гۻñÇ ¨ ÙÛáõë ³½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ·áñͳ¹ñíáÕ Ëïñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ ³ÛÝù³Ý µ³ó³Ñ³Ûï áõ µÇñï ¿ñ, áñ 1959 Ã. ÑáõÉÇëÇ 1-ÇÝ ¹³éÝáõÙ ¿ ÊØÎÎ ÎÎ-Ç Ý³Ë³·³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ ùÝݳñÏÙ³Ý ÝÛáõÃ: ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí ²¹ñµ»ç³Ýáõ٠ѳïáõÏ ùÝÝáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ³Í ·»Ý»ñ³É-·Ý¹³å»ï Æ. ì. ÞÇÏÇÝÁ Çñ ½»ÏáõÛóáõÙ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³Ûñ³Ñ»Õ ³½·³ÛݳÙáÉ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ïÏ»ñÁ ¨ ϳï³ñáõ٠ٻ絻ñáõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ¶»ñ³·áõÛÝ ÊáñÑáõñ¹Ç ݳ˳·³Ñ Ø. Ƶñ³ÑÇÙáíÇó. §²ÛÅÙ 20-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÁ ã»Ý: ²ÛÅÙ Ù»Ýù áõÝ»Ýù ϳ¹ñ»ñ` µáÉáñ áã ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇÝ ÷á˳ñÇÝ»Éáõ ѳٳñ¦: ¼»ÏáõÛóÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù »ÉáõÛà ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ü. Êñáõßã¨Á: ²Ñ³ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ïí³Í Ýñ³ »ÉáõÛÃÝ»ñÇó.
§¸³, ÁÝÏ»ñÝ»ñ, ´³ùíáõÙ, áñï»Õ 66 ïáÏáëÁ áã ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ »Ý... úñÇݳÏ` ²Ù»ñÇϳÛáõÙ ¨ë Ï³Ý É»Ñ»ñáí ¨ áõÏñ³ÇݳóÇÝ»ñáí µÝ³Ï»óí³Í Ù»Í ßñç³ÝÝ»ñ: ²Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÁ ¹ñ³ Ñ»ï ѳßíÇ »Ý ÝëïáõÙ: ÜáõÛÝÇëÏ µáõñÅáõ³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÁ ³ÛÝå»ë ã»Ý í³ñíáõÙ, ÇÝãå»ë ¹áõù: ¸³ ÑÇïÉ»ñÛ³Ý Ùáï»óáõÙ ¿, ϻݹ³Ý³Ï³Ý Ùáï»óáõÙ ¿, »Ã» ÏáåÇï ³ë»Ýù, ÇëÏ µáõñÅáõ³Ï³Ý ¹»ÙáÏñ³ïÇ³Ý ³Û¹å»ë ãÇ í³ñíáõÙ; ܳ ³½·»ñÇ Ñ³Ù³ñ ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ÇÝã-áñ ÇÝùݳí³ñáõÃÛáõÝ, ³Ý·³Ù »Ã» Ýñ³Ýù ٻͳÃÇí ã»Ý, µ³Ûó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ËáõÙµ, áñÇÝ Ñ³ñϳíáñ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É, ÇëÏ ¹áõù µáÉáñáíÇÝ ß³Ñ³ñÏáõÙ »ù, ¨ ¹áõù ÏáãíáõÙ »ù ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñ: ¸áõù DZÝã ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñ, ¹áõù ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñ ã»ù, ³ÛÉ` ݳóÇëïÝ»ñ, ÑÇïÉ»ñ³Ï³ÝÝ»ñ...¦:
§â³÷³½³ÝóíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¹»ñÁ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ܳñÇÙ³Ý Ü³ñÇÙ³ÝáíÁ, áñÇÝ Çµñ ³ÝͳÝáà ¿ÇÝ ï³ï³ÝáõÙÝ»ñÁ, ë˳ÉÝ»ñÝ áõ íñÇåáõÙÝ»ñÁ: ºÃ» ÎáÙáõÝÇëï³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ·ñù»ñáõÙ ÝßíáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍÇãÝ»ñÇ ë˳ÉÝ»ñÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý úñçáÝÇÏÇÓ»Ý, êï»÷³Ý Þ³ÑáõÙÛ³ÝÁ, æ³÷³ñÇÓ»Ý, ³å³ ܳñÇÙ³Ý Ü³ñÇÙ³ÝáíÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áã ÙÇ Ëáëù ãϳ, û¨ ѳÛïÝÇ ¿, áñ ݳ áõÝ»ñ Ëáßáñ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѳïϳå»ë` ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ñ½áõÙ¦:
 §ÆÝãå»±ë ã»ù ³Ù³ãáõÙ, ·Éáñí»É »ù µáõñÅáõ³Ï³Ý ݳóÇáݳÉǽÙÇ ×³ÑÇ×Á: ÎáÙáõÝÇëïÝ»ñ »ù ÏáãíáõÙ: ²½³ï»ù Ù»½ ³Û¹åÇëÇ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇó: ÂßݳÙÇÝ»ñÇó Ù»Ýù ÇÝùÝ»ñë ϳ½³ïí»Ýù¦:
§ºë ѳñóñÇ` ÇÝãáõ± ջϳí³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ãÏ³Ý áã ѳۻñ, áã éáõëÝ»ñ¦:
Àëï ÝÛáõÃÁ ïå³·ñ³Í §¼»éϳÉᦠûñÃÇ (19.11.2005)` §²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³Ûë ÷³ëï³ÃáõåÃÁ íϳÛáõÙ ¿ Ø. Ƶñ³ÑÇÙáíÇ ¨ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÎáÙáõÝÇëï³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÎÎ-Ç ³·Çï³ódzÛÇ ¨ åñáå³·³Ý¹³ÛÇ µ³ÅÝÇ í³ñÇã Þ. Îáõñµ³ÝáíÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³Ù³ñÓ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÓÝíÇñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñáÝù å³Ûù³ñáõÙ ¿ÇÝ É»½íÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý, ³½·³ÛÇÝ ÇÝùݳ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ¦:
20-ñ¹ ¹³ñÇ 60-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ §³½·³ÛÇÝ ÇÝùݳ·Çï³ÏóáõÃÛáõݦ Ó¨³íáñ»Éáõ ÙáÉáõóùáí ï³ñí³Í ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ³Ûë ùÝݳñÏáõÙÇó Ñ»ïá ÷áËíáõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ ÷áËíáõÙ. ³ÛÝ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ³é³í»É ùáÕ³ñÏí³Í áõ ½·áõß³íáñ Ù»Ãá¹Ý»ñáí, áñÇ Ù³ëÇÝ É³í³·áõÛÝë íϳÛáõÙ ¿ л۹³ñ ²ÉǨÁ.
§ØdzÛÝ »ë ¿Ç ÏïñáõÏ »ÉáõÛÃÝ»ñ áõÝ»ÝáõÙ ¹³ßݳÏÝ»ñÇ, Ñ³Û Ý³óÇáݳÉÇëïÝ»ñÇ ¹»Ù û È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕáõÙ, û г۳ëï³ÝáõÙ... Ù»Ýù í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿ÇÝù Çñ³íÇ׳ÏÁ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕáõÙ: ÆÝãDZ ѳßíÇÝ: ܳË, ÇѳñÏ», ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý ÇÝùÝ ¿ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ÁÝÓ»éáõÙ: ºñÏñáñ¹` »ë ËáëáõÙ »Ù ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇ Ù³ëÇÝ, »ñµ ³é³çÇÝ ù³ñïáõÕ³ñ ¿Ç. ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ß³ï »Ù û·Ý»É È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ: ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ó·ïáõÙ ¿Ç ³ÛÝï»Õ ÷áË»É ÅáÕáíñ¹³·ñáõÃÛáõÝÁ: È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÁ ³ÛÝï»Õ ÇÝëïÇïáõï, µáõÑ µ³ó»Éáõ ѳñó ¿ñ µ³ñÓñ³óñ»É: Ø»½ Ùáï µáÉáñÁ ѳϳé³Ï ¿ÇÝ ¹ñ³Ý: ºë Ùï³Í»óÇ, áñáß»óÇ µ³ó»É: ´³Ûó ³ÛÝ å³ÛÙ³Ýáí, áñ áõݻݳ »ñ»ù µ³Å³ÝÙáõÝù` ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý éáõë³Ï³Ý ¨ ѳÛϳϳÝ: ´³óÇÝù: гñ¨³Ý ßñç³ÝÝ»ñÇó ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇÝ Ù»Ýù áõÕ³ñÏáõÙ ¿ÇÝù áã û ´³ùáõ, ³ÛÉ ³ÛÝï»Õ: ²ÛÝï»Õ µ³óÇÝù ÏáßÇÏÇ Ù»Í ‎ý³µñÇϳ: êï»÷³Ý³Ï»ñïáõÙ µ³Ýíáñ³Ï³Ý áõÅ ãϳñ: سñ½Ç ßñç³Ï³ í³Ûñ»ñÇó ³ÛÝï»Õ áõÕ³ñÏáõÙ ¿ÇÝù ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ: ²Û¹ ¨ ÝÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñáí »ë Ó·ïáõÙ ¿Ç, áñ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕáõÙ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÁ ³í»ÉÇ ß³ï ÉÇÝ»Ý, ÇëÏ Ñ³Û»ñÇ ÃÇíÁ Ïñ׳ïíÇ: ܳ, áí ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³ß˳ï»É ¿ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕáõÙ, ³Û¹ Ù³ëÇÝ ·ÇïǦ: (гïí³Í ѳñó³½ñáõÛóÇó, §¼»éϳÉá¦, 23.07.2003):
§²¹ñµ»ç³ÝÇ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ Ù»Ýù ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ÇÝù ѳïϳóÝáõÙ Ô³ñ³µ³ÕÇÝ: ÖÇßï ¿` áñáß ¹ÇÉ»ï³ÝïÝ»ñ ÇÝÓ Ù»Õ³¹ñáõÙ ¿ÇÝ ¹ñ³ÝáõÙ: ºë ³Û¹å»ë ¿Ç ³ÝáõÙ, áñáíÑ»ï¨ Ý³Ë` È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ µÝ³Ï»óÝ»É ³¹ñµ»ç³ÝóÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ùµ, »ñÏñáñ¹` ѳۻñÇÝ ÃáõÛÉ ãï³É µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ ³Û¹ ѳñóÁ¦ (ØÇÉÉÇ Ø»çÉÇëáõÙ È»éݳÛÇÝÔ³ñ³µ³ÕÇ Ñ³ñóÇÝ ÝíÇñí³Í »ÉáõÛÃÇó, §´³ÏÇÝëÏÇ è³µáãǦ, 24.01.2001):
гۻñÇ Ñ³Ù³ñ ëï»ÕÍí³Í ³Ýï³Ý»ÉÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí 70 ï³ñáõ٠ѳñÛáõñѳ½³ñ³íáñ ѳۻñ ³ñï³·³ÕûóÇÝ Ð³Û³ëï³Ý, èáõë³ëï³Ý, ØÇçÇÝ ²ëdzÛÇ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ÛÉáõñ:
²ñó³ËáõÙ ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ãí³ÛÇÝ å³ïÏ»ñÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿.

ȺèܲÚÆÜ  Ô²ð²´²ÔÆ  ÆÜøܲì²ð  Ø²ð¼Æ  ´Ü²ÎâàôÂÚ²Ü  ²ÖÀ  1923-1989 ÂÂ.

´Ü²ÎâàôÂÚàôÜÀ
²Ú¸ ÂìàôØ
ѳ½³ñ Ù³ñ¹
вںð
²¸ð´ºæ²ÜòÆܺð
èàôêܺð
î²ðÆ
Àܸ²ØºÜÀ
ÃÇíÁ
%
ÃÇíÁ
 %
ÃÇíÁ
%
1923
157,8
149,6
94,8
7,7
4,9
0,5
0,3
1926
125,3
111,7
89,1
12,6
10,1
0,6
0,5
1939
150,8
132,8
88,1
14,1
9,3
3,2
2,1
1959
130,4
110,1
84,4
18,0
13,8
1,8
1,4
1970
150,3
121,1
80,6
27,2
18,1
1,3
0,9
1979
162,2
123,1
75,9
37,3
22,9
1,3
0,8
1989
189,1
145,5
76,9
40,6
21,5
1,99
1,0

           
гí»Éí³Í.
È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ÆÝùݳí³ñ سñ½áõÙ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Ç ï»Ùå»ñÁ ϳ½Ù»É »Ý.
²ÙµáÕç µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ         102%
гۻñÇÝÁ                                82,3%
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇÝÁ              484%
èáõëÝ»ñÇÝÁ                            260%

²ÕµÛáõñÝ»ñ
1. Данные переписей населения СССР.
2. НКАО, 50 лет в дружной Советской семье, Степанакерт, 1973 г..
3. Данные стат. управления Облисполкома НКАО.
4. Национальный состав населения СССР по данным переписи населения 1989 г. (Госкомстат СССР, Москва, Финансы и статистика, 1991 г.).

²¼¶²´Ü²ÎâàôÂÚ²Ü ²ÖÆ ¸ÆܲØÆÎ²Ü 1917-1979 ÂÂ.
 Ü²ÊÆæºô²ÜÆ ÆÊêÐ-àôØ

1917 Ã. ܳËÇ稳ÝáõÙ µÝ³ÏíáõÙ ¿ñ 53900 ѳÛ` ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ùáï 40 ïáÏáëÁ: ²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÊêРϳ½ÙÇ Ù»ç ÙïÝ»Éáõó »ñ»ù ï³ñÇ ³Ýó` 1926 Ã. Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñáí, Ýñ³Ýó ÃÇíÁ ³ñ¹»Ý 11276 ¿ñ: лﳷ³ ï³ñÇÝ»ñÇ å³ïÏ»ñÁ ³ÛëåÇëÇÝ ¿.



²½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÃÇíÁ (ѳ½³ñ Ù³ñ¹)
Àëï ïáÏáëÝ»ñÇ (%)

 1959
1970
1979
1989
1959
1970
1979
1989
ܳËÇ稳ÝÇ ÆêêÐ
Àݹ³Ù»ÝÁ
 141361
202487
240459
293875
100,0
100,0
100,0
100,0
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ
 127508
189679
229968
281870
90,2
93,7
95,7
 95,9
гۻñ
 9519
5823
3406
0
6,7
9,9
1,4
0
èáõëÝ»ñ
 3161
3919
3807
3782
2,2
1,9
1,6
1,3


 ²Ûëûñ ܳËÇ稳ÝáõÙ áã ÙÇ Ñ³Û ãÇ µÝ³ÏíáõÙ:

²¸ð´ºæ²Ü²Î²Ü ÊêÐ ºô вÚÎ²Î²Ü ÊêÐ
²¼¶²´Ü²ÎâàôÂÚ²Ü ²ÖÆ ¸ÆܲØÆÎ²Ü 1926-1979 ÂÂ.


 ²½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÃÇíÁ (ѳ½³ñ Ù³ñ¹)
Àëï ïáÏáëÝ»ñÇ (%)

1926 Ã
1959 Ã.
1970 Ã.
1979 Ã.
1926Ã
1959Ã.
1970Ã.
1979Ã.
²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÊêÐ
Àݹ³Ù»ÝÁ
2,314300
3.697717
5.117081
6.026515
100.0
100.0
100.0
100.0
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ
1,438000
2.494381
3.776776
4.708832
62,1
67,5
73,8
78,0
гۻñ
282000
442089
483520
475486
12,2
12,0
9,4
7,9
èáõëÝ»ñ
226000
501282
510059
475255
9,5
13,6
10,0
7,9
гÛÏ³Ï³Ý ÊêÐ
Àݹ³Ù»ÝÁ
878929
1.763048
2491873
3.037259
100.0
100.0
100.0
100.0
гۻñ
743571
1.551610
2.208327
2.724975
84,6
88,0
88,6
89,7
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ
76870
107748
148189
160841
8,75
6,1
5,9
5,3
èáõëÝ»ñ
19548
56477
68108
70336
2,2
3,2
2,7
2,3


²¸ð´ºæ²Ü²Î²Ü ÊêÐ ºô вÚÎ²Î²Ü ÊêÐ
²¼¶²´Ü²ÎâàôÂÚ²Ü ²ÖÆ ¸ÆܲØÆÎ²Ü 1959-1979 ÂÂ.


²½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÃÇíÁ (ѳ½³ñ Ù³ñ¹)
Àëï ïáÏáëÝ»ñÇ (%)

1959 Ã.
1970 Ã.
1979 Ã.
 1959 Ã.
 1970 Ã.
1979 Ã.
²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÊêÐ
Àݹ³Ù»ÝÁ
3.697717
5.117081
6.026515
100.0
100.0
100.0
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ
2.494381
3.776776
4.708832
67,5
73,8
78,0
гۻñ
442089
483520
475486
12,0
9,4
7,9
èáõëÝ»ñ
501282
510059
475255
13,6
10,0
7,9
гÛÏ³Ï³Ý ÊêÐ
Àݹ³Ù»ÝÁ
1.763048
2491873
3.037259
100.0
100.0
100.0
гۻñ
1.551610
2.208327
2.724975
88,0
88,6
89,7
²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñ
107748
148189
160841
6,1
5,9
5,3
èáõëÝ»ñ
56477
68108
70336
3,2
2,7
2,3


²ÕµÛáõñÝ»ñ
1. Народное хозяйство СССР 1922-1972, юбилейный стат. ежегодник, М, 1972 г.;
2. ИВПН 1970 г. т. IY, "Национальный состав населения СССР";
3. Численность и состав населения СССР (по данным переписи населения 1979 года), М,
 Финансы и статистика, 1985
4. Национальный состав населения СССР по данным переписи населения 1989г.

²¸ð´ºæ²Ü²Î²Ü ÆÞʲÜàôÂÚàôÜܺðÆ ÎàÔØÆò
вںðÆ ¾ÂÜÆÎ ¼îàôØܺðÀ 1988 Âì²Î²ÜÆò кîà

1988 ÃíÇÝ ²ñó³ËÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï³Ý å³Ûù³ñÝ áõÕÕí³Í ¿ñ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Û³Ñ³É³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù, áñÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝ»Éáõ ¿ñ ²ñó³ËÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ѳ۳ó÷Ù³ÝÁ, ÇÝãå»ë ¹³ ϳï³ñí»ó ܳËÇ稳ÝáõÙ ¨ ¸³ßï³ÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ µ³½Ù³ÃÇí µáõÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý áõ ѳ۳µÝ³Ï ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ:
²¹ñµ»ç³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³ë˳ÝÁ ãáõß³ó³í. êáõÙ·³ÛÇÃáõÙ 1988 Ã. ÷»ïñí³ñÇ 26-ÇÝ ëÏëí»óÇÝ Ñ³Û»ñÇ` å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í Ïáïáñ³ÍÝ»ñ: âáñë ûñ ï¨³Í ³Ý³ë»ÉÇ µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí Ùáï 9000 Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ùÝ Çëå³é ѳ۳ó÷í»ó:
§ò³í í³ëÝ ï»ñáõÃ۳ݦ ·ñùáõÙ (ºñ., 1997 Ã.) ³Û¹ ¹»åù»ñÇ Ù³ëÇÝ ·»Ý»ñ³É ². È»µ»¹Á ·ñáõÙ ¿. §êáõÙ·³ÛÇÃÁ ѳٳÏí³Í ¿ñ ÙÇçݳ¹³ñÛ³Ý ë³¹Ç½Ùáí, ·³½³Ý³ÛÇÝ, ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÇÝ ¹³Å³ÝáõÃÛ³Ùµ` Ñ³×³Ë Ùdz˳éÝí³Í ÑÇÙ³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï¦:
ÆëÏ Ñ³ÛïÝÇ Çñ³í³å³ßïå³Ý ². ê³Ë³ñáíÁ Ç Éáõñ ³ß˳ñÑÇ Ñ³Ûï³ñ³ñ»ó ³ñó³ËÛ³Ý å³Ûù³ñÇ ³ñ¹³ñ³óÇáõÃÛ³Ý áõ å³ïٳϳÝáñ»Ý ³Ýµ»Ï³Ý»ÉÇáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ. §àã ÙÇ ï»ë³ÏÇ ÏÇë³ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ ã»Ý ϳñáÕ Ñ³Ý·ëï³óÝ»É Ù³ñ¹Ï³Ýó, áã ÙÇ Ëáëù ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ µ³ñ»Ï³ÙáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ºÃ» áñ¨¿ Ù»ÏÁ ϳëϳÍáõÙ ¿ñ ¹ñ³ÝáõÙ ÙÇÝ㨠êáõÙ·³ÛÇÃÁ, ³å³ ³Û¹ áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá áã Ù»ÏÇ Ùáï ãÇ Ùݳ áã ÙÇ µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ` å³ñï³¹ñ»Éáõ ÈÔÆØ-Ç å³ïϳݻÉáõÃÛáõÝÁ ²¹ñµ»ç³ÝÇݦ:
1988 Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 21-ÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ µáÉáñ ѳ۳µÝ³Ï ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ëÏëí»óÇÝ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Ïáïáñ³ÍÝ»ñ áõ µéÝÇ ï»Õ³Ñ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ: ¸ñ³Ýó å»ï³Ï³Ýáñ»Ý ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿ ËáëáõÙ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ µáÉáñ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ` ܳËÇ稳ÝáõÙ, Þ³ÙËáñáõÙ, ʳÝɳñáõÙ, ØÇÝ·»ã³áõñáõÙ, ¸³ßù»ë³ÝáõÙ, ¶³ÝÓ³ÏáõÙ, ÆÙÇßÉÇáõÙ, Þ»ùÇáõÙ, ÆëÙ³ÛÇÉÉÇáõÙ, ¼³ù³Ã³É³ÛáõÙ, ¶»ï³µ»ÏáõÙ, Ô³½³ËáõÙ ¨ ѳñÛáõñ³íáñ ³ÛÉ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñáõÙ ³Û¹ Ïáïáñ³ÍÝ»ñÝ ëÏëí»óÇÝ ÙǨÝáõÛÝ ûñÁ` ÙǨÝáõÛÝ Å³ÙÇÝ, ¨ Çñ³·áñÍí»óÇÝ Ñ³Ù³ÝÙ³Ý ëó»Ý³ñÝ»ñáí:
гßí³Í ûñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ Çñ»Ýó å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ûñ»ÝÇùÁ Éù»ó ³í»ÉÇ ù³Ý 200 ѳ½³ñ ѳÛ, ß³ï»ñÁ ½áÑ ·Ý³óÇÝ µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ:
1990 Ã. ÑáõÝí³ñÇÝ í³Ûñ³·áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÉÇùÁ ѳë³í Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ´³ùáõ: Ø»Ï ß³µ³Ã ï¨³Í Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇÝ áõ µéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ½áÑ ·Ý³óÇÝ µ³½Ù³ÃÇí ѳۻñ, ù³Õ³ùÇ ³í»ÉÇ ù³Ý 200 ѳ½³ñ ѳۻñÁ ëïåí³Í ¿ÇÝ ÃáÕÝ»É Çñ»Ýó ïÝ»ñÁ, ·áõÛùÁ ¨ ÙÇ Ï»ñå ÷ñÏáõÃÛáõÝ ·ïÝ»É Ð³Û³ëï³ÝáõÙ áõ èáõë³ëï³ÝáõÙ:
1990 Ã. Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÁ µéÝÇ Ï»ñåáí ï»Õ³Ñ³Ýí»ó г¹ñáõÃÇ, ´»ñ¹³ÓáñÇ, Þ³ÑáõÙÛ³ÝÇ ¨ ³ÛÉ ßñç³ÝÝ»ñÇ  ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëÝÛ³Ï ·ÛáõÕ»ñÇó` ¹ñ³Ýù ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñáí µÝ³Ï»óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí:
1988 - 90 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇó Ñ»é³ó³í ³í»ÉÇ ù³Ý 400 ѳ½³ñ ѳÛ:
















²¸ð´ºæ²ÜÆ
 ²ÚÈ öàøð²Ø²êÜàôÂÚàôÜܺðÆ Ö²Î²î²¶ÆðÀ


¾ÃÝÇÏ ½ïáõÙÝ»ñÇ ¨ áõͳóÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ·ñ»Ã» ÝáõÛÝ Ñ»ï¨áճϳÝáõÃÛ³Ùµ ·áñͳ¹ñíáõÙ ¿ ݳ¨ ²¹ñµ»ç³ÝÇ µ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ µÝÇÏ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñ Ýϳïٳٵ (É»½·ÇÝ»ñ, ùñ¹»ñ, óÉÇßÝ»ñ, óûñ, áõ¹ÇÝ»ñ, µáõ¹áõËÝ»ñ, Ëñǽݻñ, ËÇݳÉáõ·Ý»ñ, ³í³ñÝ»ñ, íñ³óÇ-ÇÝ·ÇÉáÛóÇÝ»ñ, ݳ¨` éáõëÝ»ñ, Ññ»³Ý»ñ, ·»ñٳݳóÇÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ): àõͳóÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù ѳݹ»ë »ÏáÕÝ»ñÁ ½³Ý·í³Í³µ³ñ ³ùëáñíáõÙ ¿ÇÝ êǵÇñ` Ù»Õ³¹ñí»Éáí ѳϳËáñÑñ¹³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³Ù Ñ³Û³óùÝ»ñ áõݻݳÉáõ Ù»ç: ²Û¹ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ ÝáõÛÝÇëÏ 50-80-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ óáõó³ÏÝ»ñáõÙ ã¿ÇÝ Ý»ñϳ۳óíáõÙ` áñå»ë áõͳó³Í ϳ٠§³ÝѳÛï¦ å³ï׳éÝ»ñáí í»ñ³ó³Í ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñ, ÇëÏ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í³ÃÇí É»½·ÇÝ»ñÇ, óÉÇßÝ»ñÇ, óûñÇ, ùñ¹»ñÇ, ÇÝ·ÇÉáÛóÇÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉáó Ãí³ù³Ý³ÏÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ñ ËÇëï Ïñ׳ïí³Í:

øàô𸠲¼¶²´²Ü²ÎâàôÂÚ²Ü ÂÆìÀ Àêî زð¸²Ð²Ø²ðܺðÆ

àã å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñáí ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ µÝ³ÏíáõÙ ¿ 250000 ùáõñ¹, ë³Ï³ÛÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ »Ý.
1921 Ã.                       32780
1926 Ã.                       44193
1936 Ã.                       6000
1959 Ã.                       1500
1979 Ã.                       0
1989 Ã.                       12226
1999 Ã.                       13100
1979 Ã. Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñáí ÍÝ»ÉÇáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ óáõó³ÝÇßáí ³ãùÇ ÁÝÏÝáÕ ùáõñ¹ ÅáÕáíáõñ¹Á ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ í»ñ³ó»É ¿ñ: гٻٳïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ýß»Ýù, áñ г۳ëï³ÝáõÙ ¨ ìñ³ëï³ÝáõÙ 20-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï ùñ¹»ñÇ ÃÇíÁ 1979 Ã. ³í»É³ó³í 3,5-4 ³Ý·³Ù: 1989 Ã. ùñ¹»ñÇÝ ÝáñÇó ÑÇß³ï³Ï»ÉÁ ѳëϳݳÉÇ ¿ ¹³éÝáõÙ ³ñó³ËÛ³Ý ³½³ï³·ñ³Ï³Ý å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, áñÁ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÅËïáÕ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ËáëáõÝ ³å³³óáõÛó ¿:

²ºðÆ Âì²ø²Ü²ÎÀ
           
§ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ù»Í Ñ³Ýñ³·Çï³ñ³ÝáõÙ¦ ÝßíáõÙ ¿, áñ ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ 30-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ µÝ³ÏíáõÙ ¿ñ 150000 óà (Ñï. 53, ¿ç 669, 1937 Ã.): Àݹ áñáõÙ` ¹ñ³ÝóÇó 30000-Á ËáëáõÙ ¿ñ »µñ³Û»ñ»Ý, 20000-Á` ѳۻñ»Ý: ê³Ï³ÛÝ Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É å³ïÏ»ñÁ.
1926 Ã.                       28443
            1959 Ã.                       5900
1970 Ã.                       14200
1979 Ã.                       8800
1989 Ã.                       10000
1999 Ã.                       10900

²ÈÆÞܺðÆ Âì²ø²Ü²ÎÀ
           
àã å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñáí óÉÇßÝ»ñÇ ÃÇíÁ ï³ï³ÝíáõÙ 300000-Çó Ï»ë ÙÇÉÇáÝÇ ÙÇç¨, ë³Ï³ÛÝ Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÝ ³ÛëåÇëÇÝ »Ý:
1926 Ã.           77323
1931 Ã.           89398 /²¹ñµ»ç³ÝÇ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý 1931 Ã. ïíÛ³ÉÝ»ñáí/: êñ³Ý å»ïù ¿ ³í»É³óÝ»É È»Ýùáñ³ÝÇ 11688 µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëÁ: ÀݹѳÝáõñ ÃÇíÁ` Ùáï 100000/:
1936 Ã.                       89398
1959 Ã.                       0
1970 Ã.                       0
1979 Ã.                       0
1989 Ã.                       21000
1999 Ã.                       80000                         


Ⱥ¼¶ÆܺðÆ Âì²ø²Ü²ÎÀ

È»½·Ç ÅáÕáíñ¹Ç ÃÇíÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ Ù»Ï ÙÇÉÇáÝ 200 ѳ½³ñÇó, áñÇó 300 ѳ½³ñÝ ³åñáõÙ ¿ ¸³Õëï³ÝáõÙ, 700 ѳ½³ñÁ` ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ, ÙÛáõëÝ»ñÁ` ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ: ê³Ï³ÛÝ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÝ ³ÛëåÇëÇÝ »Ý.
            1926 Ã.                       109332
            1999 Ã.                       178000

ÆܶÆÈàÚòÆܺðÆ (ØàôêàôÈØ²Ü ìð²òÆܺðÆ) Âì²ø²Ü²ÎÀ

1921 Ã.                       100000
1999 Ã.                       13000


̲ÊàôðܺðÆ Âì²ø²Ü²ÎÀ

1921 Ã.                       30000
1999 Ã.                       15900



²¸ð´ºæ²ÜÆ  ²¼¶²´Ü²ÎâàôÂÚ²Ü
Âì²ÚÆÜ  ä²îκðÜ  Àêî 1999 Â.  Ø²ð¸²Ð²Ø²ðÆ  îìÚ²ÈܺðÆ

гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ 1926 Ã. Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñáí 1.241758 ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ ÃÇíÁ 1999 Ã. ïíÛ³ÉÝ»ñáí ³×»É ¿ 5,8 ³Ý·³Ù, ³ÛÝÇÝã ÍÝ»ÉÇáõÃÛ³Ý ï»Ùå»ñáí Ýñ³Ýó ã½ÇçáÕ µ³½Ù³ÃÇí ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñ ³Ý·³Ù å³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñáí ÝáõÛÝÇëÏ ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙ ã»Ý ³å³Ñáí»É, ϳ٠¿É Ýñ³Ýó ÃÇíÁ å³Ï³ë»É ¿ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù: àñáß ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñ ¿É í»ñçÇÝ (1989 Ã., 1999 Ã.) Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÝ»ñáõÙ Ý»ñϳ۳óí»É »Ý ½áõï ËáñÑñ¹³Ýß³Ï³Ý Ãí»ñáí, ³ÛÝ ¿É` ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áññÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ùµ:
¸ñ³ÝóÇó ³é³çÇÝÁ Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ¿. ½·áõ߳ݳÉáí ³ñó³ËÛ³Ý ß³ñÅÙ³Ý ÏñÏÝáõÃÛáõÝÇó` ݳËÏÇÝ Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñáí Çëå³é §í»ñ³ó³Í¦ áñáß ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ (ûñÇݳÏ` ùñ¹»ñÇÝ, óÉÇßÝ»ñÇÝ, áõÏñ³ÇݳóÇÝ»ñÇÝ ¨ ³ÛÉÝ) 1989 Ã. Ù³ñ¹³Ñ³Ù³ñáõÙ ëïÇåí³Í ·áÛáõÃÛ³Ý Çñ³íáõÝù ïíÇÝ: ´³Ûó ݳ¨ ѳëϳݳÉáí, áñ ³Û¹ ËÇëï Ýí³½»óí³Í Ãí»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ѳñóÇ ÉáõÍáõÙ ã»Ý, áñáß Ù»Í³ÃÇí ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ §½ÇçáõÙÝ»ñ¦ ϳï³ñ»óÇÝ: úñÇݳÏ` 1979 Ã. 0 ÃÇí áõÝ»óáÕ Ã³ÉÇßÝ»ñÁ 1989 Ã. ³ñ¹»Ý 21000 ¿ÇÝ, ÇëÏ 1999 Ã.` Ùáï 80000:
ºñÏñáñ¹ ·áñÍáÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ. ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ëïáñ³·ñ»É ¿ ºõñáå³ÛÇ ËáñÑñ¹Ç §²½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ßñç³Ý³Ï³ÛÇÝ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý /FRAMEWORK CONVENTION FOR THE PROTECTION OF NATIONAL MINORITIES/ ¨ å³ñµ»ñ³µ³ñ å»ïù ¿ ½»ÏáõÛóÝ»ñ Ý»ñϳ۳óÝÇ ³Û¹ ÏáÝí»ÝódzÛÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ÁÝóóùÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: 2002Ã. Ý»ñϳ۳óñ³Í ³é³çÇÝ ½»ÏáõÛóÇ Ù»ç µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ Ï³½ÙÁ Ñ»ï¨Û³Ý Ãí³ÛÇÝ å³ïÏ»ñÝ áõÝÇ.



²½·áõÃÛáõÝÁ
ÃÇíÁ
ïáÏáëÁ
1
³¹ñµ»ç³ÝóÇ
7,205,500
(90,6%)
2
É»½·Ç
178,000,
(2,2%)
3
éáõë
141,700
(1,8%)
4
Ñ³Û (ÝϳïÇ ¿ ³éÝí³Í ²ñó³ËÇ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÁ)
120,700
(1,5%)
5
óÉÇß
76,800
(1,0%)
6
³í³ñ
50,900
(0,6%)
7
Ãáõñù-Ù»ëË»ÃóÇ
43,400
(0,5%)
8
óóñ
30,000
(0,4%)
9
áõÏñ³ÇݳóÇ
29,000
(0,4%)
10
ͳËáõñ
15,900
(0,2%)
11
ùáõñ¹
13,1 00
(0,2%)
12
íñ³óÇ
13,100
(0,2%)
13
óÃ
10,900
(0,13%)
14
Ññ»³
10,900
(0,13%)
15
áõ¹Ç
4,200
(0,05%)
16
³ÛÉ
9,500
(0,12%)

ºÃ» Ýßí³Í ÃíÇó ѳݻÝù éáõëÝ»ñÇÝ, áõÏñ³ÇݳóÇÝ»ñÝ, íñ³óÇÝ»ñÇÝ ¨ Ññ»³Ý»ñÇÝ (²ñó³ËÇ Ñ³Û»ñÇÝ ³Ûë óáõó³ÏáõÙ ½»ï»Õ»ÉÁ ×Çßï ã¿, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýù ³ÝÏ³Ë ÈÔÐ-Ç ù³Õ³ù³óÇÝ»ñ »Ý), ³ÏÝѳÛï ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ Ùݳó³Í 5 ïáÏáë µÝÇÏ ³½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ½ñÏí³Í ÉÇÝ»Éáí ³½·³ÛÇÝ ¹åñáóÇó ¨ ë»÷³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ¨ ½³ñ·³óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó, ¹³ï³å³ñïí³Í »Ý í³Õ û áõß å³ïÙáõÃÛ³Ý ³ëå³ñ»½Çó ³ÝѳÛï³Ý³Éáõ íï³Ý·ÇÝ: ²Ý·³Ù ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ »ñ³ßËÇù ã»Ý ϳñáÕ Ñ³Ý¹Çë³Ý³É Ýñ³Ýó ·áÛ³ï¨Ù³Ý ѳٳñ:

²¹ñµ»ç³ÝóÇ ³½·³·ñ³·»ï ². Øáõë³µ»ÏáíÁ Çñ §²¹ñµ»ç³ÝÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ ÙÇ ù³ÝÇ ³ëå»ÏïÝ»ñ¦ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÁ »½ñ³÷³ÏáõÙ ¿ ³Ûëå»ë. §²Ù÷á÷»Éáí ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ` ϳñ»ÉÇ ¿ ÙdzÝß³Ý³Ï »½ñ³Ï³óÝ»É (í»ñ³Ý³Éáí Õ³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³Ýç³ïáճϳÝáõÃÛáõÝÇó), áñ ²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó Ý»ñë µ³½Ù³ÃÇí ³½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ Ýñ³ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ áñ¨¿ ¿³Ï³Ý íï³Ý· ãÇ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ: ²¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ ï»ë³Ï³³ñ³ñ ÏßÇéÁ, ٻͳݳÉáí ³ÙµáÕç ³Ýó³Í ¹³ñÇ ÁÝóóùáõÙ, 1926 ÃíÇ 62,1 ïáÏáëÇó 1999 ÃíÇÝ Ñ³ë»É ¿ 90 ïáÏáëǦ (C:\Documents and Settings\User\My Documents\Azerbajdjan\mamedov.htm):

 º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÁ ÙdzÝß³Ý³Ï ¿, áñÝ ¿É ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³é³ÝóùÝ ¿. ³½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ åáï»ÝóÇ³É íï³Ý· »Ý ²¹ñµ»ç³ÝÇ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, áõëïÇ åÇïÇ í»ñ³Ý³Ý: лÝó ÙdzÛÝ ³Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ ¨ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ý³Ë³·³ÑÇ áõ µ³Óñ³ëïÇ×³Ý ³ÛÉ å³ßïáÝ۳ݻñÇ é³½Ù³ï»Ýã áõ ÅËïáÕ³Ï³Ý Ñ³Ï³Ñ³Û Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³å³óáõóáõÙ »Ý, áñ Ô³ñ³µ³ÕÇ ÙݳÉÁ ²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³½ÙáõÙ áñ¨¿ ϳñ·³íÇ׳Ïáí ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ϳÝËáñáßí³Í ¿ áñå»ë ³ÝÑݳñÇÝ ï³ñµ»ñ³Ï:











вÚÎ²Î²Ü ä²îزֲðî²ð²äºî²Î²Ü
ÐàôÞ²ðÒ²ÜܺðÆ Ö²Î²î²¶ÆðÀ ²¸ð´ºæ²ÜàôØ
ȺèܲÚÆÜ ºô ¸²Þî²ÚÆÜ ²ðò²Ê

  Ð³Û ÅáÕáíáõñ¹Á µ³½áõÙ ¹³ñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ Ï»ñï³Í Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³Ýѳٳñ ÏáÃáÕÝ»ñáí ѳñëï³óñ»É áõ ×á˳óñ»É ¿ å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ûñ»ÝÇù-µÝûññ³ÝÁ:
г۳ëï³ÝÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ ³ëå³ï³ÏáÕ áõ ³í»ñáÕ ûï³ñ³Ùáõï ó»Õ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ³Ñé»ÉÇ íÝ³ë ¿ å³ï׳é»É Ñ³Û Ùß³ÏáõÛÃÇÝ, Ñ³×³Ë ¹³Ý¹³Õ»óñ»É ¨ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ³éÅ³Ù³Ý³Ï Ï³ë»óñ»É í»ñçÇÝÇë ½³ñ·³óáõÙÁ:
êϽµÝ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ` Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ¨ Ù³ëݳíáñ³å»ë Ùß³ÏáõÛÃÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³ÝÓݳå»ë ¹Åݹ³Ï Çñ³íÇ×³Ï áõ ųٳݳϳßñç³Ý ¿ñ ѳëï³ïí»É Ãáõñù-ë»ÉçáõÏÛ³Ý ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûñáù` 11-12-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ: ´³í³Ï³Ý ¿ Ýß»É, áñ 1170 Ã. í»ñçÇÝÝ»ñë, ëáÕáëÏ»Éáí êÛáõÝÇù, ´³Õ³µ»ñ¹Ç ·ñ³íÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ññá ׳ñ³Ï ¹³ñÓñÇÝ ³í»ÉÇ ù³Ý 10.000 ӻ鳷Çñ Ù³ïÛ³Ý:
²¹ñ­µ»­ç³­ÝÁ ³Ý­ó³Í ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»­ñÇ Áݭóó­ùáõÙ ½³í­Ã³Í ѳۭϳ­Ï³Ý Ñá­Õ»­ñÁ Ûáõñ³ó­Ý»­Éáõ ÑáõÛ­ëáí Ñ³Û Ùß³­ÏáõÛ­ÃÇ µ³½Ù³µÝáõÛà áõ µ³½­Ù³­¹³­ñÛ³Ý Ïá­ÃáÕ­Ý»­ñÁ Ñá­ÕÇ »­ñ»­ëÇó çÝ­ç»­Éáõ áõ Ñ»ïù»ñÝ ³ÝÑ»ï³ó­Ý»­Éáõ ѳ­Ù³ñ ç³Ýù áõ »­é³Ý¹ ãÇ Ëݳ­Û»É: î³ñ»ó­ï³­ñÇ ³­í»ñ­íáÕ Ñáõß³ñӳݭݻ­ñÇ ÃÇíÝ ³­í»­ÉÇ ¿ Ù»­Í³­ó»É, ÇëÏ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý Áݹ­·ñ­Ïáõ­ÙÁª Áݹ³ñӳϭí»É: ¼»ñÍ ã»Ý Ùݳ­ó»É ݳ¨ ѳ­Û³µ­Ý³Ï ï³­ñ³Íù­Ý»­ñáõÙ ·ïÝ­íáÕ å³ïÙ³Ï³Ý Ñáõ­ß³ñ­Ó³Ý­Ý»­ñÁ, ÇÝã­å»ë, û­ñǭݳÏ, ÈÔÐ-Ç, ÐÛáõ­ëÇ­ë³­ÛÇÝ ²ñ­ó³­ËÇ ¨ Îáõ­ñÇ Ó³­Ë³÷­ÝÛ³ ѳ­Û³µ­Ý³Ï ßñ­ç³Ý­Ý»­ñáõÙ ·ïÝ­íáÕ ß³ï ÑÝáõÃÛáõÝ­Ý»ñ: ²­é³­í»­É³­å»ë ïáõÅ»É »Ý ÐÛáõ­ëÇ­ë³­ÛÇÝ ²ñ­ó³­ËÇ (Ù³ë­Ý³­íá­ñ³­å»ë ¶»­ï³­µ»­ÏÇ ¨ ¸³ß­ù»­ë³­ÝÇ ßñç³ÝÝ»­ñÁ) ¨ Ý»ñ­Ï³­ÛÇë ÈÔÐ-ÇÝ Ñ³­ñ³­ÏÇó ¥³ÛÅÙ ³­½³­ï³·ñ­í³Í¤ ßñ­ç³Ý­Ý»­ñáõÙ ·ïÝí³Í å³ï­Ù³­Ï³Ý Ñáõ­ß³ñ­Ó³Ý­Ý»­ñÁ:
²¹ñµ»ç³ÝÇ ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ï³¹»ÙdzÛÇ Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá ·áñÍáÕ å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÁ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëݳÙÛ³Ï ß³ñáõÝ³Ï ¥ëÏë³Í 1960-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇó¤ Çñ³ñ Ñ»ï¨Çó ÉáõÛë ÁÝͳÛíáÕ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñáí ·Çï³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇÝ ÷áñÓáõÙ ¿ÇÝ Ñ³Ùá½»É, ³å³óáõó»É, û ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍáõÙÇó Ñ»ïá ³Û¹ å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñ³Íùáõ٠ѳÛïÝí³Í ѳÛÏ³Ï³Ý å³ïÙ³Ï³Ý µ³½Ù³Ñ³½³ñ Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÝ Çµñ áã û ѳÛÏ³Ï³Ý »Ý, ³ÛÉ Å³é³Ý·áõÃÛáõÝ »Ý Ùݳó»É Çñ»Ýó ÃÛáõñù-óóñ³Ï³Ý ó»Õ»ñÇ ùñÇëïáÝÛ³ ݳËÝÇÝ»ñó` ³Õí³ÝÝ»ñÇó:
 ê³Ï³ÛÝ 1988 ÃíÇó Ç í»ñ ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ ÙáÉ»·ÝáÕ §³Õí³Ý³Ï³Ý¦ Ñéã³Ïí³Í ѳÛÏ³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï³ñ³Í áõ ÙáÉ»·ÝáÕ ç³ñ¹Á µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿, áñ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ý»ñϳÛÇë Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ûɨë ÷áË»É »Ý Çñ»Ýó ѳۻó³Ï³ñ·Á ¨ ѳÛÏ³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÁ Ûáõñ³óÝ»Éáõ ×Ç·»ñÇ ÷á˳ñ»Ý` ·»ñ³¹³ëáõÙ »Ý Çëå³é µÝ³çÝç»É ¹ñ³Ýù: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ` ѳٳï³ñ³Í ³í»ñáõÙÝ»ñÇ »Ý »ÝóñÏí»É å³ïÙ³Ï³Ý Ù»Í³ñÅ»ù ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ѳñáõëï ѳ½³ñ³íáñ ˳ãù³ñ»ñáí áõ ï³å³Ý³ù³ñ»ñáí ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñÛáõñ ѳÛÏ³Ï³Ý ·»ñ»½Ù³ÝáóÝ»ñ, µ³½Ù³ÃÇí í³Ýù»ñ áõ »Ï»Õ»óÇÝ»ñ:
гñó ¿ Í³·áõÙ. »Ã» Çñ»Ýù ³Õí³ÝÝ»ñÇ ë»ñáõݹݻñÝ »Ý, ÇÝãáõ± »Ý áãÝã³óÝáõÙ Çñ»Ýó ÇëÏ å³ïÙáõÃÛáõÝÝ áõ Ùß³ÏáõÛÃÁ: ÆñáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³Õí³Ý³Ï³Ý ó»Õ»ñÁ, áñáÝù ³åñ»É »Ý ÙdzÛÝ Î³ëåÇó ÍáíÇ ¨ Îáõñ ·»ïÇ ÙÇç¨ ÁÝÏ³Í ï³ñ³ÍùáõÙ, å³ïÙáõÃÛ³Ý ³ëå³ñ»½Çó ãù³ó»É »Ý 9-ñ¹ ¹³ñáõÙ ¨ »ñµ»ù ¿É ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ Ý³ËÝÇÝ»ñÁ ã»Ý áã ¿ÃÝÇÏ, áã ¿É Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³éáõÙáí:
1988 Ã. í»ñ­ç»­ñÇó å³ï­Ù³­Ï³Ý Ñáõ­ß³ñ­Ó³Ý­Ý»­ñÇ áãÝ­ã³ó­Ù³Ý ·áñ­ÍÁݭóóÝ ³Ýݳ˳­¹»å ã³­÷»ñ ÁÝ­¹áõ­Ý»ó: ú·ï­í»­Éáí å³­ï»­ñ³½­Ù³­Ï³Ý Ç­ñ³­íǭ׳­ÏÇó` ³¹ñµ»ç³Ý­óÇ­Ý»­ñÁ ѳ­Ûáó »­Ï»­Õ»­óÇ­Ý»­ñÁ ëÏ­ë»­óÇÝ Ïáñ­Í³­Ý»É áã û å³Û­Ã»­óáõÙ­Ý»­ñáí, ÇÝã­å»ë ·É­Ë³­íá­ñ³­å»ë ³ÝáõÙ ¿ÇÝ ÙÇÝã ³Û¹, ³Ûɪ ÃÝ­¹³­Ýá­Ã³­ÛÇÝ áõ ï³Ý­Ï³­ÛÇÝ Ñ³Ù³½³ñ­Ï»­ñáí, á­ñáÝó Ù»Í ïñ³­Ù³­ã³­÷Ç ³ñ­Ï»­ñÇ å³Û­ÃÛáõÝ­Ý»­ñÇÝ ã¿ÇÝ Ï³­ñáÕ ¹Çٳϳ­Û»É ³Ý­·³Ù ³Ù­ñ³­Ïáõé å³­ï»­ñÁ: ²Ûë­å»ë, û­ñǭݳÏ, ÙÇ ³Ïݭóñ­ÃáõÙ ÷ɳï³ÏÝ»­ñÇ í»­ñ³Í­í»ó Ùdzݭ·³­Ù³ÛÝ Ï³Ý­·áõÝ áõ ³Ýí­Ý³ë ºÕ­Ý³­ë³­ñÇ í³Ý­ùÁ ¶»ï³­ß»Ý ·Ûáõ­ÕÇ Ùáïª í»ñ­çÇ­ÝÇë ½³íÃ­Ù³Ý û­ñ»­ñÇÝ ¥1991 Ã., Ù³ÛÇë¤:
1950-60-³­Ï³Ý ÃÃ. ̳ñ ·Ûáõ­ÕÇ Ñ³­ñ³­í³ñ¨»­ÉÛ³Ý »½­ñÇÝ Ï³­éáõó­í³Í ¹å­ñá­óÇ å³ï»­ñÇ Ù»ç ³­·áõó­í»É »Ý Çë­å³é ³­í»ñ­í³Í å³ï­Ù³­Ï³Ý áõ ËÇëï ÁÝ­¹³ñ­Ó³Ï, XIII-XVIII ¹³­ñ»­ñáí Ãí³·ñ­íáÕ ·»­ñ»½­Ù³­Ý³ï­ÝÇó ï»­Õ³­÷áË­í³Í áõ áñ­å»ë ßǭݳ­ù³ñ Ïïáñ­ï³Ý­ùÇ í»­ñ³Í­í³Í ˳ã­ù³­ñ»­ñÁ, ﳭ峭ݳ­ù³­ñ»ñÝ áõ ѳ­Û»­ñ»Ý íÇ­Ù³·­ñ»­ñÁ (ßáõñç 133 µ»­Ïáñ):
- ̳ñ ·Ûáõ­ÕÇ Ø³Ûñ »­Ï»­Õ»­óÇÝ (XIII ¹.) ÙÇÝ㨠1950-³­Ï³Ý ÃÃ. í»ñ­ç»­ñÁ ÏÇ­ë³­í»ñ ¿ñ, ÇëÏ ³ÛÅÙ Ñ»ïùÝ ÇëÏ ãϳ:
- ̳ñ ·Ûáõ­ÕÇ êµ. ê³ñ­·Çë »­Ï»­Õ»­óÇÝ (1274 Ã.) Ùdzݭ·³­Ù³ÛÝ ³Ýí­Ý³ë áõ ϳݷáõÝ ¿ñ ÙÇÝ㨠1950-³­Ï³Ý­Ý»­ñÇ í»ñ­ç»­ñÁ: ²ÛÅÙª ÑÇ٭ݳ­í»ñ:
- ¶»­ï³­ÙÇ­çá í³Ý­ùÁ (1301 Ã.) ù³Ý­¹»É »Ý 1960-³­Ï³Ý ÃÃ., ³Û¹ ù³­ñ»­ñáí ϳéáõ­ó»É ÙÇ ù³­ÝÇ µÝ³­Ï»­ÉÇ ïáõÝ áõ Öñ³· ·Ûáõ­ÕÇ ¹å­ñá­óÇ ß»Ý­ùÁ: ì»ñ­çÇ­ÝÇë å³­ï»­ñÇ Ù»ç ¹»é¨ë Ýϳï­íáõÙ ¿ ÙÇ íÇ­Ù³·­ñÇ 22 µ»­Ïáñ:
- ø³ñ­í³­×³­éÇ ßñ­ç³­ÝÇ º­Õ»·­Ýáõï (Ô³Ùß­ÉÇ) ·Ûáõ­ÕÇó 2 Ï٠ѳ­ñ³í-³ñ¨Ùáõïù ·ïÝ­íáÕ »­Ï»­Õ»­óÇÝ (XII-XIII ¹¹.) å³Û­Ã»ó­í»É ¿ 1983 Ã.:
- 1970-1980-³­Ï³Ý ÃÃ. ï»­Õ³­Ñ³Ý­í»É áõ Ïáï­ñ³ï­í»É »Ý ²Õ­Õ³­Û³ ·Ûáõ­ÕÇ »½­ñÇÝ ·ïÝíáÕ XII-XIII ¹³­ñ»­ñÇ ·»­ñ»½­Ù³­Ýá­óÇ µá­Éáñ ˳ã­ù³­ñ»­ñÁ:
- ø³­ß³­Ã³­ÕÇ (ݳ˭ÏÇÝ È³­ãÇÝ) ßñ­ç³­ÝÇ ²­é³­ù»­Éáó (²­ñáË­Éáõ) ¨ Øáí­ëÇ­ë³­ß»Ý (øÛáõñ¹-г­çÇ) ·Ûáõ­Õ»­ñÇ ÙÇç¨ Ï³­éáõó­í³Í XIII ¹. »­Ï»­Õ»­óÇÝ 1983 Ã. å³Û­Ã»ó­í»É ¿:
- ø³­ß³­Ã³­ÕÇ ßñ­ç³­ÝÇ Ð³­ñ³ñ (Ü»ñ­ùÇÝ ö³­ñ³­ç³Ý) ·Ûáõ­ÕÇ Ñ³­ñ³­í³ñ¨ÙïÛ³Ý »½ñÇÝ ·ïÝ­íáÕ ·»­ñ»½­Ù³­Ýá­óÇ (XII-XX ¹¹.) ï³­ñ³Í­ùÁ 1970-80-³­Ï³Ý ÃÃ. ѳñ­Ã»ó­ñ»É »Ý ¨ ï»­Õáõ٠ϳ­éáõó­»É ³­Ý³ë­Ý³­å³­Ñ³­Ï³Ý ѳ­Ù³­ÉÇñ:
- ¼³Ý­·»­É³­ÝÇó ÑÛáõ­ëÇë` êáõ­ë³Ý­ë³ñ ³Ý­ï³­é³­å³ï É»é­Ý³ßխó­ÛÇ íñ³, ¶ñ­Ñ³Ù µ»ñ­¹Ç ѳñ¨³­Ýáõ­ÃÛ³Ùµ ·ïÝ­íáÕ ÙÇç­Ý³­¹³­ñÛ³Ý §ú­Ñ³­Ý³ »Õ­óÇݦ å³Û­Ã»ó­í»É ¿ í»ñ­çÇÝ ï³­ñÇ­Ý»­ñÇÝ:
- 滵­ñ³ÛÇ­ÉÇ ßñ­ç³­ÝÇ ÐÇÝ Âáõ­Ù³ë ·Ûáõ­ÕÇ »­Ï»­Õ»­óÇÝ (XII-XIII ¹¹.) ù³Ý­¹»É »Ý 1970-³Ï³Ý ÃÃ., ÇëÏ ù³­ñ»ñÝ û·­ï³­·áñ­Í»É ¹å­ñá­óÇ ë³Ý­¹áõÕù­Ý»­ñÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý Å³Ù³­Ý³Ï:
            - ì³Ý­ù³­ë³­ñÇ »­Ï»­Õ»­óÇÝ (VI-VII ¹¹.) §í»­ñ³­Ï³Ý·­Ý»­Éáõ¦ ³Ý­í³Ý ï³Ï ³Ûɳ÷áËí»É ¿ 1980-³­Ï³Ý ÃÃ. Ï»­ë»­ñÇÝ, ÇëÏ å³Ñ­å³Ý­í³Í ÙÇ³Ï Ë³ã­ù³­ñÁ ÷á˳¹ñí»É ²Õ­¹³­ÙÇ µ³­óû­ÃÛ³ óݭ·³­ñ³Ýª Ý»ñ­Ï³­Û³ó­í»­Éáí áñ­å»ë §³Õ­í³­Ý³­Ï³Ý¦ Ñáõ­ß³ñ­Ó³Ý:
- ¶»­ï³­µ»­ÏÇ ßñ­ç³­ÝÇ Ô³­É³­ù۳ݹ ·Ûáõ­ÕáõÙ ·ïÝ­íáÕ 12 »­Ï»­Õ»­óÇ­Ý»­ñÇó (IX-XI ¹¹.) å³Ñ­å³Ý­í»É ¿ ÙdzÛÝ Ù»­ÏÁ, ³ÛÝ ¿Éª ÏÇ­ë³­í»ñ íǭ׳­ÏáõÙ:
- ¸³ß­ù»­ë³­ÝÇ ßñ­ç³­ÝÇ ´³­Ý³Ýó ·Ûáõ­ÕÇó 8 Ï٠ѳ­ñ³í ·ïÝ­íáÕ IX-XI ¹¹. »Ï»Õ»óÇÝ 1986-87 ÃÃ. ³­í»­ñ»É »Ý, ÇëÏ ù³­ñ»­ñÁª Éó­ñ»É Óá­ñÁ:
- ¸³ß­ù»­ë³­ÝÇ ßñ­ç³­ÝÇ òݭͳ­Ñ³É ·Ûáõ­ÕÇ XVI-XVII ¹¹. »­Ï»­Õ»­óÇÝ 1960-³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ÑÇÙ­ùÇó ù³Ý­¹»É »Ý ¨ ï»­ÕáõÙ ¹å­ñáó ϳ­éáõ­ó»É:
- ÎÇ­ñ³Ýó ·Ûáõ­ÕÇ Ùáï ·ïÝ­íáÕ »­Ï»­Õ»­óÇÝ 1970-³­Ï³Ý ÃÃ. í»ñ­ç»­ñÇÝ ÑÇÙ­Ýá­íÇÝ ³í»­ñ»É »Ýª ¿­É»Ïï­ñ³­Ñ³­Õáñ¹­Ù³Ý ëÛáõÝ Ï³Ý·­Ý»ó­Ý»­Éáõ å³ïñ­í³­Ïáí:
- ì»­ñÇÝ ø³ñ­Ñ³ï ·Ûáõ­ÕÇ XVI-XVII ¹¹. »­Ï»­Õ»­óÇÝ ù³Ý­¹»É »Ý 1970-³­Ï³Ý ÃÃ.ª ѳÝù³í³Û­ñ»­ñÇ ß³­Ñ³­·áñÍ­Ù³Ý å³ïñ­í³­Ïáí:
- ØÇÝ㨠Þáõ­ßÇÇ ³­½³­ï³·­ñáõ­ÙÁ ù³­Õ³­ùÇ §Î³­Ý³ã ų٦ »­Ï»­Õ»­óÇÝ ¹³ñ­Ó»É ¿ñ ѳÝù³­ÛÇÝ çñ»­ñÇ Á٭廭ɳë­ñ³Ñ, ÇëÏ Ô³­½³Ý­ã»­óáó سÛñ »­Ï»­Õ»­óÇݪ ѳ­ë³­ñ³­Ï³­Ï³Ý ½áõ­·³­ñ³Ý:
- XII-XIII ¹¹. 2 ϳ­Ùáõñç, XIII-XVII ¹¹. 3 Ù³­ïáõé, ßáõñç 70 ˳ã­ù³ñ, ¹³Ùµ³ñ³Ý­Ý»ñª ³­é³Ýó ã³­÷³·­ñ»­Éáõ, Éáõ­ë³Ý­Ï³­ñ»­Éáõ ¨ ³ÛÉÝ, ½áÑ »Ý ¹³ñ­Ó»É ê³ñë³Ý·Ç çñ³Ù­µ³­ñÇ Ï³­éáõó­Ù³Ý ų­Ù³­Ý³Ïª ù³­ñ»ñÝ û·­ï³­·áñ­Í»­Éáí å³ï­í³­ñÇ Ù»ç ϳ٠ÃáÕ­Ý»­Éáí çñ³Ù­µ³­ñÇ Ñ³­ï³­ÏáõÙ:
- ¶³Ý­Ó³Ï (¶Û³Ý­ç³) ù³­Õ³­ùÇ XVII ¹. êµ. ê³ñ­·Çë »­Ï»­Õ»­óÇÝ 1980-³­Ï³Ý ÃÃ. §í»ñ³­Ýá­ñᷭٳݦ ³Ý­í³Ý ï³Ï »­ñ»­ë³­å³ï­í»É ¿ ³­ÕÛáõ­ëáí ¨ Ïáñó­ñ»É ѳۭϳ­Ï³Ý á×Á: ú·­ï³­·áñÍ­íáõÙ ¿ñ áñ­å»ë Åá­Õá­íáõñ¹­Ý»­ñÇ µ³­ñ»­Ï³­Ùáõ­ÃÛ³Ý å³É³ï:
- ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ³­í»­ñ»É »Ý ´³ù­íǪ XVIII-XX ¹¹. Ãí³·ñ­íáÕ ·»ñ»½Ù³ÝáóÁ, ÇëÏ ßÇñ­Ù³­ù³­ñ»ñÝ û·­ï³­·áñ­Í»É §ÆÝ­ïáõ­ñÇëï¦ ÑÛáõ­ñ³­Ýá­óÇó ÙÇÝ㨠ÎÇ­ñá­íÇ ½µáë³Û­·Ç ï³­ÝáÕ ×³­Ý³­å³ñ­ÑÇ ë³Ý­¹áõÕù­Ý»­ñÇ ßǭݳ­ñ³­ñáõ­ÃÛ³Ý Ù»ç:
- ÈÔÐ ÞáõßÇÇ ßñç³ÝáõÙ ·ïÝíáÕ ä³ñÇÝ äÇÅ í³ÝùÁ, Áݹ³Ù»ÝÁ 11 ³ÙÇë ·ïÝí»Éáí ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇ Ó»éùáõÙ (³½³ï³·ñí»É ¿ 1992 Ã. Ù³ÛÇëÇ 17-ÇÝ), ³í»ñí»É ¿ (Ù³ïáõéÁª ÑÇÙݳѳï³Ï, ÇëÏ 1658 Ã. ϳéáõóí³Í »Ï»Õ»óÇݪ Ù³ë³Ùµ):
- Þ³Ù³Ëáõ ßñç³ÝáõÙ ·ïÝíáÕ Ø»Ûë³ñáõ êµ. ²ëïí³Í³ÍÇÝ í³ÝùÁ 1970-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÝ»ñÇÝ å³Ûûóí»É ¿:












²¸ð´ºæ²Ü - ܲÊÆæºì²Ü
ä³ïÙ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ Þ³Ñ³åáÝù, ºñÝç³Ï ¨ ¶áÕÃÝ ·³í³éÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ܳËÇ稳ÝÇ ÆÝùݳí³ñ гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ:
àõß ÙÇçݳ¹³ñáõÙ ºñÝç³Ï ·³í³éÇ Ï»ÝïñáÝÁ æáõÕ³ ù³Õ³ùÝ ¿ñ ¥³¹ñµ. æáõÉý³¤, áñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ñ ²ñ³ùë ·»ïÇ Ó³Ë ³÷ÇÝ` Ý»ñϳÛáõÙë Æñ³ÝÇ áõ ܳËÇ稳ÝÇ ë³Ñٳݳ·ÍÇÝ:
VII ¹³ñáõÙ æáõÕ³Ý Ñ³Ýñ³×³Ý³ã µÝ³Ï³í³Ûñ ¿ñ, áñÁ, X-XIII ¹³ñ»ñáõÙ ½³ñ·³Ý³Éáí, í»ñ³Íí»ó ù³Õ³ùÇ, ÇëÏ XV-XVII ¹¹.ª ³é¨ïñ³Ï³Ý Ý߳ݳíáñ Ï»ÝïñáÝÇ:
1605 Ã. Þ³Ñ ²µµ³ë ó·³íáñÁ ä³ñëϳëï³ÝáõÙ ³ñÑ»ëïÝ áõ ³é¨ïáõñÁ ½³ñ·³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí æáõÕ³ÛÇ Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ µéݳ·³Õûóñ»ó ä³ñëϳëï³Ýª ù³Õ³ùÁ ÏáñͳݻÉáí áõ ϳݷáõÝ ÃáÕÝ»Éáí ÙdzÛÝ ·»ñ»½Ù³Ý³ïáõÝÁ:
æáõÕ³ ù³Õ³ùÇ 18 »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇ, Ñá۳ϻñï ϳÙáõñçÇ, ù³ñ³í³Ý³ïÝ»ñÇ, ͳÍÏ³Í ßáõϳÛÇ, ù³Õ³ù³ÛÇÝ ¨ µÝ³Ï»ÉÇ ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í»ñ³ÏÝ»ñÁ, ³ÙµáÕçáíÇÝ ³í»ñí³Í ·»ñ»½Ù³Ý³ï³Ý ˳ãù³ñ»ñÁ Ýñ³ ÷³é³íáñ ³ÝóÛ³ÉÇ Éáõé, µ³Ûó ËáëáõÝ íϳݻñÝ »Ý: æáõÕ³ÛÇ ·»ñ»½Ù³Ý³ïáõÝÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ³í»ñí³Í ù³Õ³ùÇ ³ñ¨ÙïÛ³Ý ÏáÕÙáõÙ` ÙÇÙÛ³ÝóÇó ÷áùñÇÏ Óáñ³ÏÝ»ñáí µ³Å³Ýí³Í µÉñ³ÏÝ»ñÇ íñ³: æáõÕ³ÛÇ ·»ñ»½Ù³Ý³ù³ñ»ñÁ Ùß³ÏÙ³Ý Ï³ï³ñ»ÉáõÃÛ³Ùµ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý »ñ»ù ËٵǪ 9-14 ¹¹., 14-16 ¹¹., 16-ñ¹ ¹³ñÇó ÙÇÝ㨠1605 Ã.: ¸ñ³Ýù Çñ»Ýó µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ùµ, ½³ñ¹³ù³Ý¹³ÏÝ»ñáí, å³ïÏ»ñ³ù³Ý­¹³ÏÝ»ñáí ˳ãù³ñ³ÛÇÝ ³ñí»ëïÇ ³ÝÏñÏÝ»ÉÇ ÝÙáõßÝ»ñ »Ý:
гñÏ »Ýù ѳٳñáõÙ ÑÇß»óÝ»É, áñ æáõ­Õ³­ÛÇ ï»­Õ³­Ñ³­Ýáõ­ÃÛáõ­ÝÇó Ñ»­ï᪠1648 Ã., ·»­ñ»½­Ù³­Ýá­óáõÙ ³ñ­Ó³­Ý³·ñ­í»É »Ý ßáõñç 10000, 1903-1904 ÃÃ.ª Ùáï 5000 ˳ãù³ñ»ñ ¨ ÙÇ ù³­ÝÇ Ñ³­½³ñ ﳭ峭ݳ­ù³­ñ»ñ, ÇëÏ 1971-1973 ÃÃ.ª ßáõñç 4000-4200 ˳ã­ù³ñ»ñ:
ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ï³½Ùáõ٠ѳÛïÝí³Í ·»ñ»½Ù³Ý³ïáõÝÁ áã ÙdzÛÝ ãÇ ³ñųݳó»É Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý áõß³¹ñáõÃÛ³ÝÁ, ³Ûɨ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç û·ï³·áñÍ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ù»ñӳϳ ·ÛáõÕ»ñÇ Ãáõñù ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÁ ˳ãù³ñ»ñÁ Ïáïñ³ïáõÙ ¨ í»ñ³ÍáõÙ ¿ñ Ùdzã³÷ Ëáñ³Ý³ñ¹Ý»ñÇ£
гñÏ ¿ Ýß»É, áñ ϳï³ñí³Í á×ñÇ Çñ³Ï³Ý ͳí³ÉÝ»ñÇ Áݹ·ñÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ëïáõÛ· ïíÛ³ÉÝ»ñ Ó»éù µ»ñ»ÉÝ ³ÝÑݳñÇÝ ¿, ù³ÝÇ áñ ѳÛÏ³Ï³Ý å³ïÙ³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñ ³Ûó»É»Éáõ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ áñ¨¿ Ï»ñå ã»Ý ϳñáÕ³ÝáõÙ Ó»éù µ»ñ»É ²¹ñµ»ç³Ý Ùáõïù ·áñÍáÕ ÝáõÛÝÇëÏ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÁ ¥»½³ÏÇ µ³ó³éáõÃÛáõÝ ¿ 2005 Ã. ³ßݳÝÁ ßáïɳݹ³óÇ êÃÇí»Ý êÇÙÇ ³Ûó»ÉáõÃÛáõÝÁ ܳËÇ稳Ý, áñÁ 3 ûñ ³Ýó »ñÏñ³Ù³ëÇó íï³ñí»Éáõ å³ï׳éáí ѳëóñ»ó ï»ëÝ»É ¨ Éáõë³Ýϳñ»É ÙdzÛÝ ÞáéáÃ, ²åñ³ÏáõÝÇë ¨ øéݳ ·ÛáõÕ»ñÇ Çëå³é ÏáñͳÝí³Í í³Ýù»ñÁ¤: л勉µ³ñ ²¹ñµ»ç³ÝÇ µéݳ½³íÃ³Í Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ßñç³ÝÝ»ñáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ï³ñ³Í áãÝã³óÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ù»ñ åݹáõÙÝ»ñÁ ³é³í»É³å»ë ÑÇÙÝí³Í »Ý ³ÛÝ Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÇ áãÝã³óÙ³Ý ÷³ëï»ñÇ íñ³, áñáÝù Ùáï »Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇÝ ¨ ï»ë³Ý»ÉÇ »Ý г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý, È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù ¿É Æñ³ÝÇ ï³ñ³ÍùÇó:
1998 Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇÝ Æñ³ÝÇ ë³ÑÙ³ÝÇó ϳï³ñí³Í Éáõë³ÝϳñÝ»ñÁ ÷³ëï»óÇÝ, û ÇÝãå»ë ¿ÇÝ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÁ µáõɹύñÝ»ñáí ù³Ý¹áõÙ ¨ ï»Õ³Ñ³Ý ³ÝáõÙ ·»ñ»½Ù³Ý³ù³ñ»ñÁ, ï»ÕÁ ѳñûóÝáõÙ, ù³ñ»ñÝ ¿É ·Ý³óùáí ï»Õ³÷áËáõÙ ...
²Ûë µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 層óÇÝ ßáõñç 3 ß³µ³Ã, áñáÝó ÁÝóóùáõÙ áãÝã³óí»ó ·»ñ»½Ù³Ý³ï³Ý ·»Õ³ù³Ý¹³Ï ˳ãù³ñ»ñÇ ·ñ»Ã» 30%-Á: ¶»ñ»½Ù³Ý³ù³ñ»ñÇ ï»Õ³÷áËáõÙÁ »ñϳ÷Íáí ÷³ëïáõÙ ¿, áñ ³Ûë ³Ù»ÝÁ ϳï³ñí»É ¿ ܳËÇ稳ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ññ³Ñ³Ý·áí:
ÚàôܺêÎú-ÇÝ ¨ å³ïÏ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÑÕ³Í µáõéÝ µáÕáùÝ»ñÁ ϳë»óñÇÝ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³Ûë ç³ñ¹Á, áñÇÝ ½áÑ ·Ý³ó ßáõñç 800 ˳ãù³ñ: Ø»½ ѳë³Í ëïáõÛ· ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳëï³ïáõÙ »Ý, áñ ܳËÇ稳ÝáõÙ ÙÇïáõÙݳíáñ ÏáñÍ³Ý»É »Ý 250-Çó ³í»ÉÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý í³Ýù»ñ, ÇÝãå»ë, ûñÇݳÏ, ²ëï³­å³­ïÇ Î³ñ­ÙÇñ í³Ý­ùÁ ¨ æáõ­Õ³­ÛÇ êµ. ²­Ù»­Ý³÷ñ­ÏÇã í³Ý­ùÁ:
ê³Ï³ÛÝ µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿, ¨ æáõÕ³ÛÇ ·»ñ»½Ù³ÝáóÇ Ñ³Ý¹Çå³Ï³ó Çñ³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÇó 2002 Ã. ϳï³ñí³Í Éáõë³ÝϳñÝ»ñáõÙ ³Ûɨë ï»ë³Ý»ÉÇ ã¿ áã Ù»Ï Ï³Ý·áõÝ Ë³ãù³ñ:
2005 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 10-14-Ç ÁÝóóùáõÙ Ýáñ ³Ñ³½³Ý· ÑÝã»ó: ²Ûë ³Ý·³Ù Çñ³Ý³Ï³Ý ³÷Çó ϳï³ñí³Í Ýϳñ³Ñ³ÝáõÙÝ»ñÁ ÷³ëïáõÙ ¿ÇÝ, áñ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ³í»ÉÇ ù³Ý 100 ½ÇÝíáñ, ½ÇÝí³Í ͳÝñ Ùáõñ×»ñáí áõ ùÉáõÝ·Ý»ñáí, Ë׳½³Ý·í³ÍÇ ¿ñ í»ñ³ÍáõÙ 2002 ÃíÇó Ç í»ñ ï³å³Éí³Í áõ ·»ïݳï³ñ³Í íÇ׳ÏáõÙ ·ïÝíáÕ Ë³ãù³ñ»ñÝ áõ ï³å³Ý³ù³ñ»ñÁ: §²ß˳ï³ÝùÝ»ñÇݦ Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ÇÝ ¿ùëϳí³ïáñÝ»ñ, µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³Ý»ñ ¨ ³ÛÉ ï»ËÝÇϳ:
²éϳ ÷³ëï»ñÝ ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý ѳëï³ïáõÙ »Ý, áñ Áëï ¿áõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³ÏÇñà ³ß˳ñÑÇ Ñ³Ù³ñ ÷ñÏí³Í »Ý µáÉáñ ³ÛÝ å³ïÙ³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÁ, áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý Ý»ñϳÛÇë È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ýñ³Ý ѳñáÕ ³½³ï³·ñí³Í ßñç³ÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùáõÙ ¥Ç ¹»å` 1993-1998 ÃÃ. ÁÝóóùáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí³Í Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÇ í³í»ñ³·ñÙ³Ý ¨ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ÙdzÛÝ ³½³ï³·ñí³Í ßñç³ÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùÇó ѳßí³éí»É ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 1600 ѳÛÏ³Ï³Ý Ñáõß³ñӳݤ:
ê³ ¨ë ÙÇ Ñ³í»ÉÛ³É ³å³óáõÛó ¿` Ñû·áõï ²ñó³ËÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý ÇÝùÝáñáßÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáñ»Ý áõ å³ïٳϳÝáñ»Ý ³ñ¹³ñ³óí³ÍáõÃÛ³Ý áõ ³Ýßñç»ÉÇáõÃÛ³Ý:
Ö³ñï³ñ³å»ï³Ï³Ý ³Ûë ÏáÃáÕÝ»ñÇ áãÝã³óáõÙÁ ëå³éݳÉÇù ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³­ÏñÃáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³ÝÁ, ù³Ý½Ç ¹ñ³Ýù ѳٳٳñ¹Ï³ÛÇÝ ³ñÅ»ù »Ýª ³ÝÏ³Ë ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ¹ÇñùÇó áõ ³½·³ÛÇÝ å³ïϳݻÉáõÃÛáõÝÇó:

























ȺèܲÚÆÜ Ô²ð²´²ÔÆ  вÜð²äºîàôÂÚ²Ü
²ÜβÊàôÂÚ²Ü Æð²ì²Î²Ü ÐÆØܲìàðì²ÌàôÂÚ²Ü Ø²êÆÜ

È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÁ »ñµ»ù Ù³ë ãÇ Ï³½Ù»É ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛ³ÝÁ« áñáíÑ»ï¨ ÙÇÝ㨠1918 Ã. ÝÙ³Ý å»ïáõÃÛáõÝ ·áÛáõÃÛáõÝ ãÇ áõÝ»ó»É£

1918-1920 ÃÃ. Ýáñ ëï»ÕÍí³Í ²¹ñµ»ç³ÝÁ, Ô³ñ³µ³ÕÇó µ³óÇ, å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ñ ݳ¨ ѳÛÏ³Ï³Ý ³ÛÉ ï³ñ³ÍùÝ»ñ, ¨ ³Û¹ å³ï׳éáí ¿É ²½·»ñÇ ÈÇ·³Ý ãÁݹ³é³ç»ó Ýñ³ ³Ý¹³Ù³ÏóáõÃÛ³Ý ¹ÇÙáõÙÇÝ£

Ô³ñ³µ³ÕÁ µéÝÇ Ï»ñåáí ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ Ùdzóí»ó ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ í»ñçÇÝë, ÏáñóÝ»Éáí Çñ ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ, Ù³ë ϳ½Ù»ó ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³ÝÁ£ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÁ µáÉߨÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ïñí»ó ²¹ñµ»ç³ÝÇݪ å³ïÅ»Éáõ ѳٳñ ã»ÝóñÏíáÕ Ñ³Û»ñÇÝ£

²ñ¹` Ô³ñ³µ³ÕÇ` ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ Ù³ë ϳ½Ù»ÉÁ µ³ó³é³å»ë ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝ ¿ñ, áñÁ ¹³¹³ñ»ó ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõó 1991 é« »ñµ ÊêÐØ-Á í»ñ³ó³í ³ß˳ñÑÇ ù³ñ﻽Çó ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ô³ñ³µ³ÕÁ í»ñ³ó³í ²¹ñµ»ç³ÝÇ ù³ñ﻽Çó£ ²ÛÝ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í ³ÙµáÕçáíÇÝ ûñÇÝ³Ï³Ý Ï»ñåáí£

1991 é û·áëïáëÇ 30-ÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÝ ³Ýç³ïí»ó ÊêÐØ-Çó` ÏÇñ³é»Éáí Çñ ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ, ¨ í»ñ³Ï³Ý·Ý»ó 1918-1920 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ Çñ å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ© å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, áñÇÝ Ù³ë ã¿ÇÝ Ï³½Ù»É Ô³ñ³µ³ÕÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ£

ì»ñáÑÇßÛ³É Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÇó »ñ»ù ûñ Ñ»ïá È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ³Ýç³ïí»ó ²¹ñµ»ç³ÝÇó` Çñ Ñ»ñÃÇÝ ÏÇñ³é»Éáí ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁª §ÊêÐØ Ï³½ÙÇó ÙÇáõÃ»Ý³Ï³Ý Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¹áõñë ·³Éáõ  ѳñó»ñÇ áñáßÙ³Ý Ï³ñ·Ç Ù³ëÇݦ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ûñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ« áñÇ 3-ñ¹ Ñá¹í³ÍáõÙ ÝßíáõÙ ¿ñ, áñ §ÆÝùݳí³ñ ѳÝñ³å»ïáõ­ÃÛáõÝ­Ý»ñ, ÇÝùݳí³ñ ßñç³ÝÝ»ñ ¨ ÇÝùݳí³ñ Ù³ñ½»ñ áõÝ»óáÕ ÙÇáõÃ»Ý³Ï³Ý Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÇÝùݳí³ñ ÙdzíáñÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ Ñ³Ýñ³ùí»£ ÆÝùݳí³ñ ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ÇÝùݳí³ñ ÙdzíáñÝ»ñÇ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý ÇÝùÝáõñáõÛÝ í×é»Éáõ ÊêÐØ-Ç Ï³½ÙáõÙ ·ïÝíáÕ Ï³Ù ÊêÐØ-Ç Ï³½ÙÇó ¹áõñë »ÏáÕ ÙÇáõÃ»Ý³Ï³Ý Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³½ÙáõÙ ÙݳÉáõ ѳñóÁ¦:

лï»õ³µ³ñ` È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý Çñ³í³Ï³Ý ÑÇÙùÝ ³Ý³é³ñÏ»ÉÇ ¿£

È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý áõ Ýñ³ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñéã³ÏÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ Ñ»ï»õ³Ýù ¿ñ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó ßñç³ÝÇ ¨ Ýñ³` ٻͳٳëÝáõÃÛ³Ùµ Ñ³Û ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ÏÇñ³éí³Í Ëïñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ۳ݫ ÇÝãå»ë ݳ¨ ßñç³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¨ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çñ»Ýó ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ë³Õ³Õ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ  ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó áõųÛÇÝ Ñ³Ï³½¹»óáõÃÛ³Ý ¨ µéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ£

¸ñ³Ýó ѻ層ó È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¹»Ù ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ³·ñ»ëdzݩ å³ï»ñ³½Ù« ³ñÛáõݳѻÕáõÃÛáõÝ« ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ« ·³ÕóϳÝÝ»ñ« ßñç³÷³ÏáõÙ, áñáÝó áÕµ»ñ·³Ï³Ý Ñ»ï»õ³ÝùÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ ÁÝÏÝáõÙ ¿ ³·ñ»ëÇ³Ý Ó»éݳñÏ³Í ÏáÕÙÇ íñ³£













вڲîÚ²òàôÂÚàôÜÀ
²¸ð´ºæ²ÜÆ ø²Ô²ø²Î²Ü ÆÞʲÜàôÂÚ²Ü
ø²ðà¼â²Î²Ü ¼ºÜø

            ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ ³Ûëûñ ³½·³ÛÇÝ-ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ µáÉáñ áÉáñïÝ»ñáõÙ ÇßËáõÙ ¿ ͳÛñ³Ñ»Õ ѳ۳ïÛ³óáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñï, Ç ¹»Ùë ѳۻñÇ` Ó¨³íáñíáõÙ ¿ ÃßݳÙáõ Ï»ñå³ñ: ²Ûë ·áñÍÁÝóóÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»ç »Ý Ý»ñ·ñ³íí»É.
            ³. »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
            µ. ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ,
·. ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïíáõÃÛ³Ý µáÉáñ ÙÇçáóÝ»ñÁ (³Û¹ ÃíáõÙ` ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ),
¹. ·Çï³Ï³Ý-³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ,
». ÏñÃ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` Íñ³·ñ»ñáí ¨ ¹³ë³·ñù»ñáí:
ø³ÝÇ áñ ³Ûë ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Íñ³·ñáÕÝ áõ ÑáõݳíáñáÕÁ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, ³Û¹ Ù³ëÇÝ áñáß å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»Éáõ ѳٳñ Ý»ñϳ۳óÝ»Ýù ÙÇ ù³ÝÇ ÝÙáõß ³ÝÏ³Ë ²¹ñµ»ç³ÝÇ ï³ñµ»ñ ųٳݳÏÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ¹»Ùù»ñÇ ¨ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó:
***
ºÃ» ÙÇÝ㨠³Ûë ï³ñí³ (1992) ÑáÏï»Ùµ»ñÁ Ô³ñ³µ³ÕáõÙ Ùݳ ûÏáõ½ Ù»Ï Ñ³Û, ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÅáÕáíáõñ¹Á ÇÝÓ Ï³ñáÕ ¿ Ï³Ë»É ´³ùíÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙ:
². ¾Éãǵ»Û, 1992 Ã., ÑáõÝÇë, Ethnic cleansing in progress: war in Nagorno Karabakh / by
Caroline Cox and John Eibner ; with a preface by Elena BonnerSakharov.
 Zurich; Washington: Institute for Religious Minorities in the Islamic World, 1993.

àã ÙdzÛÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇÝ ï³É ÇÝã-áñ ϳñ·³íÇ×³Ï ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ï³½ÙáõÙ, ³Ûɨ ѳۻñÇÝ` ÝáõÛÝÇëÏ ù³Õ³ù³óÇáõÃÛáõÝ ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ. ¹³ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ ¿:
ì³‎‎ý³ ¶áõÉáõ½³¹», ݳ˳·³Ñ л۹³ñ ²ÉÇ¨Ç ËáñÑñ¹³Ï³Ý:
§´³ÏÇÝëÏÇ è³µáãǦ, 24.02.01:

زÎ-Ç ÄÝ¨Û³Ý µ³Å³ÝÙáõÝùáõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ùßï³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã Æë‎ý»Ý¹ÇÛ³Ë ì³Ñ³µ½³¹»Ý 2001 Ã. ³Ùé³ÝÁ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ËáëÝ³Ï ØáõéÃáõ½ ²É»ëù»ñáíÇÝ ÑÕ³Í å³ßïáÝ³Ï³Ý Ý³Ù³ÏáõÙ ÝßáõÙ ¿, áñ §³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÇ ß³ñù»ñáõÙ ùÇã ã»Ý ³ÛÝåÇëÇù, áñáÝó »ñ³ÏÝ»ñáõÙ ÑáëáõÙ ¿ ûï³ñ ³ñÛáõÝ, ¨ áñ ³ÛÝ ¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÁ, áñáÝó Ù³Ûñ»ñÁ ѳۻñ, Ññ»³Ý»ñ, éáõëÝ»ñ »Ý, ³ñ¹»Ý ãËáë»Éáí ÷áùñ³ù³Ý³Ï ³½·»ñÇ Ù³ëÇÝ, ã»Ý ϳñáÕ ³ñųÝÇ Ï»ñåáí ¨ ѳí³ï³ñÇ٠ͳé³Û»É ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ:
§Ø²Î-áõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ùßï³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇ㠾ɹ³ñ Ðáõë»ÛÝáíÁ Ñ»ï ¿ ϳÝãí»É¦ гÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÇó, §¾Ëá¦, 05.06.01:

²é³çÇϳ 25-30 ï³ñáõ٠гñ³í³ÛÇÝ Îáíϳëáõ٠г۳ëï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÁ ·áÛáõÃÛáõÝ ãÇ áõݻݳ: ²Ûë ÅáÕáíáõñ¹Ý ³ÛÝù³Ý ëïáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ³ñ»É ѳñ¨³ÝÝ»ñÇÝ, áñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ³åñ»Éáõ Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ: ²ñ¹Ç г۳ëï³ÝÁ ëï»ÕÍí»É ¿ å³ïÙ³Ï³Ý ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÑáÕ»ñÇ íñ³: γñÍáõÙ »Ù, áñ 25-30 ï³ñÇ Ñ»ïá ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ ÝáñÇó ϳÝóÝ»Ý ²¹ñµ»ç³ÝÇ Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý ï³Ï:
è³Ùǽ Ø»ÉÇùáí, ²¹ñµ»ç³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ù³ÙáõÉÇ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ, §¼»éϳÉá¦, 04.08.04:

²Ûëï»Õ (ѳÝñ³·Çï³ñ³ÝáõÙ) ï»Õ »Ý ·ï»É ß³ï ѳ۳½·Ç ³ÝÓ³Ýó ³ÝáõÝÝ»ñ, áñáÝù ²¹ñµ»ç³ÝÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç áñ¨¿ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ ã»Ý áõÝ»ó»É: ºÃ» ¹áõù ûñûù, ÇÝùÝ»ñ¹ Ïï»ëÝ»ù ¹³: ºë ß³ï ½³ñÙ³ó³Í ¿Ç, ÇÝãáõ± ¿ ³Û¹å»ë å³ï³Ñ»É: гñáõÃÛáõÝÛ³Ý, гñáõÃÛáõÝáí, ¶¨áñ·Û³Ý, ºñ»ÙÛ³Ý, سñïÇñáë ê³ñÛ³Ý, ê³ëáõÝÉáõ ¸³íÇÃ: ƱÝã ¿ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ: ƱÝã: ØDZû ë³ ¿ ÑÇÙù ѳݹÇë³ÝáõÙ Ù»ñ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ýñ³·Çï³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ: ºë ë³ñë³÷³Í »Ù... ÐÇÙ³ »ë ï»ëÝáõÙ »Ù, áñ ë³ ³ÝåÇï³Ý ·Çñù ¿: ºë µ³ó»óÇ Ñ³çáñ¹ ¿çÁ: ºõ DZÝã »ù ϳñÍáõÙ: ºë DZÝã ï»ë³` êï»÷³Ý³Ï»ñï: ²¹ñµ»ç³ÝáõÙ êï»÷³Ý³Ï»ñï ³ÝáõÝáí ù³Õ³ù ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ:
ÆÉѳ٠²ÉǨ, гïí³Í ²¹ñµ»ç³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³Ýñ³·Çï³ñ³ÝÇ ÏáÉ»·³ÛÇ ÝÇëïáõÙ ÑÝã³Í ËáëùÇó, Day.Az, 09.04.04:


Ø»Ýù å»ïù ¿ ó³Ýϳó³Í å³ÑÇ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ýù ³½³ï³·ñ»Éáõ ÑáÕ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ¸ñ³ ѳٳñ Ù»Ýù áõÝ»Ýù ³Ù»Ý ÇÝã. ³¹ñµ»ç³ÝóÇ ÅáÕáíñ¹Ç ÙdzëݳϳÝáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³ ѳٳËÙµí³ÍáõÃÛáõÝÁ, áõÅ»Õ µ³Ý³Ï, ²¹ñµ»ç³ÝÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý áõ ÅáÕáíñ¹Ç ϳÙùÁ:
ÆÉѳ٠²ÉǨ, ²¹ñµ»ç³ÝÇ ·áñÍáÕ Ý³Ë³·³Ñ, §¼»éϳÉá¦, 04.08.04:

²ÛÅÙ »ë ÏïñáõÏ ³í»É³óÝáõÙ »Ù é³½Ù³Ï³Ý µÛáõç»Ý: 2004 Ã. é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñÁ ²¹ñµ»ç³Ýáõ٠ϳ½ÙáõÙ ¿ÇÝ 170 ÙÇÉÇáÝ ¹áɳñ, 2005 Ã.` 300 ÙÇÉÇáÝ ¹áɳñ, ÇëÏ 2006 Ã. ¹ñ³Ýù Ïϳ½Ù»Ý 600 ÙÇÉÇáÝ ¹áɳñ: ºë ³ë»É »Ù, áñ Ù»ñ é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñÁ å»ïù ¿ ѳí³ë³ñ ÉÇÝ»Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ³ÙµáÕç µÛáõç»ÇÝ, ¨ Ù»Ýù ÏѳëÝ»Ýù ¹ñ³Ý: гñϳíáñ ¿, áñ Ù»Ýù ÇÝùÝ»ñë ÉÇÝ»Ýù áõÅ»Õ: ºÃ» Ù»Ýù áõÅ»Õ ÉÇÝ»Ýù, ³å³ Ïáñáß»Ýù ³Ù»Ý ÇÝã:
ÆÉѳ٠²ÉǨ, ²¹ñµ»ç³ÝÇ ·áñÍáÕ Ý³Ë³·³Ñ, INTERFAX, 30. 10.05:

àã Ù»ÏÇ Ñ³Ù³ñ ·³ÕïÝÇù ã¿, áñ ѳۻñÁ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³Õª ²¹ñµ»ç³ÝÇ ³Ýϳåï»ÉÇ ï³ñ³Íù »Ý »Ï»É áñå»ë ÑÛáõñ: Ø»Ýù ¹³ ·Çï»Ýù, ÇÝãÁ, ë³Ï³ÛÝ µ³í³ñ³ñ ã¿, å»ïù ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³ÝÁ ѳëóÝ»Ýù å³ïÙ³Ï³Ý ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ:
19-ñ¹ ¹³ñÇ 70-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ Ô³ñ³µ³Õáõ٠ѳÛïÝí³Í ѳۻñÁ å³ïÙ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ:
ÆÉѳ٠²ÉǨ, ѳïí³Í ²¹ñµ»ç³ÝÇ ¶ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ï³¹»ÙdzÛáõÙ áõÝ»ó³Í »ÉáõÛÃÇó, http://azg.am/, http://regnum.ru/: 15.12.05









2004 Â. öºîðì²ðÆ 19-ÆÜ ²¸ð´ºæ²Ü²Î²Ü ´²Ü²ÎÆ êä² è²ØÆÈ ê²ü²ðàìÀ ´àô¸²äºÞîàôØ ¶²¼²Ü²´²ð êä²Üºò вÚÎ²Î²Ü ´²Ü²ÎÆ êä² ¶àôð¶ºÜ زð¶²ðÚ²ÜÆÜ: ºðÎàô êä²ÜºðÜ ¾È زêܲÎòàôØ ¾ÆÜ Ü²îú-Æ Ð²Ø²¶àð̲ÎòàôÂÚàôÜ Ð²ÜàôÜ Ê²Ô²ÔàôÂÚ²Ü Ìð²¶ðÆ Þðæ²Ü²ÎܺðàôØ ²ÜòβòìàÔ ¸²êÀܲòܺðÆÜ
¶. زð¶²ðÚ²ÜÜ êä²Üìºò βòÜàì, øÜ²Ì ìÆÖ²ÎàôØ

...ÂáõñùdzÛáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍ ëáíáñáÕ Ù»ñ ëå³Ý»ñÇÝ »ë ÙÇßï ³ëáõÙ »Ù. §¸áõù ѳñϳíáñ »ù Ô³ñ³µ³ÕáõÙ: Üñ³Ýó (ѳۻñÇÝ) å»ïù ¿ ëå³Ý»É Ô³ñ³µ³ÕáõÙ, ³ÛÉ áã û áõñÇß »ñÏñÝ»ñáõÙ¦:
²Ý³ñ سٻ¹Ë³Ýáí, ØÇÉÉÇ Ø»çÉÇëÇ å³ï·³Ù³íáñ, §¼»éϳÉá¦, 06. 03.04:

è. ê³‎ý³ñáíÁ ³¹ñµ»ç³ÝÇ »ñÇï³ë³ñ¹áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ ¹³éݳ ѳÛñ»Ý³ëÇñáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏ:
¾ÉÙÇñ³ êáõÉ»ÛÙ³Ýáí³, ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ø³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³Ý, §¼»éϳÉá¦, 28. 02.04:

гٳӳÛÝ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý §¼»éϳÉᦠûñÃÇ` §Ñ³Û»ñÇÝ ËáñÑáõñ¹ ãÇ ï³ÉÇë ѳݷÇëï ùÝ»É, ù³ÝÇ ¹»é Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³ñóÁ ÉáõÍí³Í 㿦:
²·ßÇÙ Ø»ÑïǨ, ¹»ëå³Ý, ºõñáå³ÛÇ ÊáñÑñ¹áõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ùßï³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã, §¼»éϳÉá¦, 23. 03.04:

...»Ã» ïíÛ³É ÷áõÉáõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ãѳçáÕíÇ è³ÙÇÉ ê³‎ý³ñáíÇÝ ÷ñÏ»É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ë÷ÛáõéùÇ Ó»éùÇó, áõñ»ÙÝ Ù»Ýù ³å³·³ÛáõÙ ã»Ýù ϳñáճݳ ѳÕÃ»É ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ûÏáõå³óí³Í ÑáÕ»ñÇ ³½³ï³·Ù³Ý ѳٳñ å³ï»ñ³½ÙáõÙ:
¶ÛáõÉûùÇÝ Ð³çǨ³, ºÊÊì-áõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇ å³ïíÇñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ý¹³Ù,
            §¼»éϳÉá¦, 28. 02.04:

ºÃ» ³Ûëûñ Ù»Ýù ãϳñáճݳÝù Ï³Ý·Ý»É Ñ³ÝáõÝ è³ÙÇÉ ê³‎ý³ñáíÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, í³ÕÁ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇó áã áù ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ½»Ýù ãÇ í»ñóÝÇ Ñ³Û»ñÇ դեմ:
¼³Ëǹ úñáõç, ØÇÉÉÇ Ø»çÉÇëÇ å³ï·³Ù³íáñ, §¼»éϳÉá¦, 28. 02.04:



ú¶î²¶àðÌì²Ì ¶ð²Î²ÜàôÂÚàôÜ
²¹á, гÛ-Ãáõñù³Ï³Ý Á¹Ñ³ñáõÙÝ»ñÁ ÎáíϳëáõÙ 1905-1906 ÃÃ., ºñ¨³Ý, 1907 Ã.:
ºåÇëÏáåáë سϳñ ´³ñËáõ¹³ñÛ³Ý, ²ñó³Ë, ´³ùáõ, 1895 Ã.:
ºñ»ÙÛ³Ý ê., г۳ëï³ÝÝ Áëï §²ß˳ñѳóáõÛóǦ, ºñ¨³Ý, 1963:
Æß˳ÝÛ³Ý ´., ´³ùíÇ Ù»Í ë³ñë³÷Ý»ñÁ, µÇÉÇëÇ,1920 Ã.:
ØÏñïãÛ³Ý Þ. Ø., È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ å³ïٳ׳ñï³ñ³å»ï³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 1980:
Øáë»ëáí³ Æ., ÐáíݳÝÛ³Ý ²., ´³ùíÇ ç³ñ¹»ñÁ, ºñ¨³Ý, 1992 Ã.:
ä»ïñáë ¹Ç ê³ñ·Çë ¶ÇɳݻÝó, ì³Õ³ñß³å³ï, 1916:
äÉáõï³ñùáë, гٻٳï³Ï³Ý Ï»Ýë³·ñáõÃÛáõÝ:
êïñ³µáÝ, ²ß˳ñѳ·ñáõÃÛáõÝ:
гۻñÇ Ïáïáñ³ÍÝ»ñÁ ´³ùíÇ ¨ ºÉǽ³í»ïåáÉÇ Ý³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ 1918-1920 ÃÃ. (ö³ëï³ÃÕûñÇ ¨ ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³Íáõ), ºñ¨³Ý, 2003 Ã.:
Аристова Т., Курды Закавказья, М., 1966.
 Бабаян Давид, Красный Курдистан: геополитические аспекты создания и упразднения.
Бабаян Д., Нагорно-карабахский конфликт и самоопределение азербайджанского народа, Центральная Азия и Кавказ, N5, 2003.
Бакиханов А., Гюлистан-Иран, Баку, 1926 г.
Бакшпан А., Азербайджанские курды, Б., 1932.
Бартольд В.В., Сочинения, т. II, ч. I.
Деконский А., Экономический быт гос. крестьян Шушинского и Джебраильского уездов Елисаветпольской губернии //Материалы для исследования экономического быта государственных крестьян Закавказского края (т. IY, ч. I, Тифлис, 1886 г.)
Деникин А.И., Очерки русской смуты. Воспоминания мемуары. (Минск, Харвест, 2002 г.)
Клавдий Птолемей, География, Y, XII, 1.
Мирза-Адигезал-Бек, Карабах-намэ, Баку, 1950 г.
Рукопись Мирзы Джамала Джеваншира Карабагского, История Карабаха (газета Кавказ, N 61, 62, 65, 67, 68, 69, Тифлис -1855 г.
Мирза Джамал Джеваншир Карабагский, Гарабаг тарихи. История Карабаха,
(Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, Баку,1959 г.)
Плиний Старший, Естественная история, YI, 39.
Порфирородный К., О церемониях Византийского дворà, кн. II, гл. 48.
Карапетян М., Этническая структура населения Нагорного Карабаха в 1921 году, Е., 1991.
Карапетян С., Памятники армянской культуры в зоне Нагорного Карабаха, Ер., 2000.
Ìàìåäîâ Àëíàãà, Íåêîòîðûå àñïåêòû ñîâðåìåííîé ‎ýòíè÷åñêîé ñèòóàöèè â Àçåðáàéäæàíå, C:\Documents and Settings\User\My Documents\Azerbajdjan\mamedov.ht
Мамедов К., Население Азербайджанской ССР за 60 лет, Б., 1982.
Мгои Ш., Еще раз об азербайджанских курдах, Центр Езидской Культуры, 5 сентября, 2004. http://www.ezdixane.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=114&Ited=27
Мелик-Шахназарян Левон, Дåìîÿí Гайк, Ходжалинское дело: Особая папка, Ер., 2002 г.
Мелик-Шахназарян Левон, Гандзак: Неутраченный мир.http://armenianhouse.org/
Мåëüò‏þõîâ М., Тåð-Ñàðêèñÿíö А., Тðàïåçíèêîâ Г., Исторические фальсификации с политической подоплекой, Москва, 1999.
Ìîâñåñîâà È., Îâíàíÿí À., Âàíäàëèçì â Áàêó, Åðåâàí, 1991 ã.
Мóñàáåêîâ Расим, Становление независимого азербайджанского государства и этнические меньшинства, C:\Documents and Settings\User\My Documents\Azerbajdjan\az_012.htm
Потто В., Генерал-адъютант Иван Давидович Лазарев, Т., 1900.

×îáàíÿí Ñ.Ñ., Ãîñóäàðñòâåííî-îðãàíèçîâàííûé òåððîðèçì, Åðåâàí, 1992 ã.

Шехтман Павел, Пламя давних пожаров, â журналå Pro Armenia (Москва), NN 9-10,1992, 1,2, 1993гг. http://artsakhworld.com/Plamya_davnikh_pozharov/Plamya/index.html
Шильтбергер И., Путешествие Ивана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке. Перевод и примечания Ф.Бруна, Одесса, 1866.
Военные преступления Азербайджана против мирного населения Нагорно-Карабахской Республики, Ереван, 1997г.

Всесоюзная перепись населения 17 декабря 1926 года, т. IV, пт.14.
Всесоюзная перепись населения 1937 года, Институт истории ÀÍ СССР, М., 1991 ã.
Генеалогическая таблица карабахских ханов из племени джеваншир (Акты Кавказской археографической комиссии - АКАК, т.I).
Грамоты и другие исторические документы XYIII столетия, относящиеся к Грузии, т. I, с 1768 по 1774 гг., под ред. А.А.Цагарели, СПб., 1891 г.
 Данные стат. управления Облисполкома НКАО .
ÇÑÔÑÐ â öèôðàõ, ×èñëåííîñòü è ñîñòñâ íàñåëåíèÿ ÑÑÑÐ.
История Азербайджана, т. I, Б., 1958.
ИВПН 1970 г. т. IY, Национальный состав населения СССР.
Издание Акты Кавказской археографической комиссии (АКАК), т. I, Тифлис, 1866.
История государства и права Азербайджанской ССР, Б., 1973.
Èòîãè Âñåñî‏‏‏þçíîé ïåðåïèñè íàñåëåíèÿ , Ìîñêâà, 1963 ã.
Êàâêàçñêèé êàëåíäàðü, Ñ.Ï.1917 ã.
Картлис Цховреба, т.2, Òáèëèñè, 1959.
Колониальная политика российского царизма в Азербайджане в 20-60-х гг. XIX в. Часть I, АН СССР, М.-Л., 1936 г.
Крестьянская реформа в Елисаветпольской губернии. Из отчета М.Кучаева т.I, Тифлис, 1885 г.
Íàãîðíûé Êàðàáàõ, Èñòîðè÷åñêàÿ ñïðàâêà, Åðåâàí, 1988 ã.
Народное хозяйство СССР 1922-1972, юбилейный стат. ежегодник, М, 1972 г.
Национальный состав населения СССР. По данным Всесоюзной переписи населения 1989 года, Финансы и статистика, М., 1990.
Национальный состав населения СССР по данным переписи населения 1989 г. Госкомстат СССР, Москва, Финансы и статистика, 1991 г.
НКАО, 50 лет в дружной Советской семье, Степанакерт, 1973 г.
Обзор деятельности Совнаркома ЗСФСР, Тб., 1923.
Россия и Кавказ. Сквозь два столетия, Журнал «Звезда», Санкт-Петербург, 2001.
Список населенных мест Азербайджана по данным переписи 1926 года. Курдистанский уезд, Азербайджанское центральное статистическое управление, Баку, 1927.
Счастье на штыках. Секретная борьба в большевистском руководстве по поводу «советизации» Закавказья, Лабиринт Времен, http://hist.ru/kavbolsh.html
Центральное статистическое управление СССР, М., 1929.
Численность и состав населения СССР, Москва,1984 г.
Численность и состав населения СССР (по данным переписи населения 1979 года), М, Финансы и статистика, 1985.
Этнография Азербайджана C:\Documents and Settings\User\My Documents\Azerbajdjan\etno_az.htm
ÖÃÈÀ ÐÀ - Öåíòðàëüíûé ãîñóäàðñòâåííûé èñòîðè÷åñêèé àðõèâ ÐÀ
ÖÈÀÍÈ ÐÀ - Öåíòðàëüíûé èñòîðè÷åñêèé àðõèâ íîâåéøåé èñòîðèè ÐÀ
ÖÈÀ ÄÎÏÎ ÐÀ - Öåíòðàëüíûé èñòîðè÷åñêèé àðõèâ äîêóìåíòîâ îáùåñòâåííî-
ïîëèòè÷åñêèõ îðãàíèçàöèé ÐÀ.
http://sumgait.info/
Karapetian Samvel, Armenian cultural monuments in the region of Karabakh, Yerevan, 2001.

Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin . The Geographikal Par of thet Nuzhat-al-Qulub. Trans , bi G. Le Strange, Leyden, 1919.

REPORT SUBMITTED BY AZERBAIJAN PURSUANT TO ARTICLE 25, PARAGRAPH 1 OF THE FRAMEWORK CONVENTION FOR THE POTECTION OF NATIONAL MINORITIES (Received on 4 June 2002)

Muller D., The Kurds of Soviet Azerbaijan, 1920-91», Central Asian Survey, N19, 2000,.


Posted by at No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)